Νέα

Με αφορμή τη συμπλήρωση τριών χρόνων από την έκδοση της ποιητικής συλλογής του Γιώργου Κ. Ψάλτη Παναγιές Ελένες, θυμόμαστε την εξαιρετική ανάγνωση του ποιήματος Παναγιές Ελένες, Ί, από τον σκηνοθέτη Στάθη Λιβαθινό (στο 7:05 του παρακάτω βίντεο) στον Κύκλο «Μουσική και Ποίηση» του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών.  Παναγιές Ελένες, Ι Η Εκάβη κλαίει ― καθόλου δεν πειράζειαυτή την ώρα που οι νικητές γελούνμεθώντας με κρασί που αγνοούν ποιοςτους έχει σερβίρει. Ένας άρχοντας γυμνόςτην πλησιάζει κρατώντας σε λουρί έναν ―αυτονοήτως― γυμνό σκύλο.Γδύνεται η πρώην βασίλισσα τα λουλούδιαπου μαζί με την εποχή προκάλεσε η γενιά της,η ήδη ηττημένη στον πόλεμοπου δεν καθορίστηκε από καμία μάχη. Ο στίχος «Έτσι λοιπόν κήδεψαν τον Έκτοραπου δάμαζε άλογα», τελειώνει την Ιλιάδα.Ο Αχιλλέας πρόκειται να πεθάνει, αυτόαναφέρεται σαφώς. Ούτε μία λέξηγια τον Δούρειο Ίππο. Οι ήρωες πεθαίνουν,εξακολουθεί η πολιτική, και οι θεοί. Ο σκύλος σέρνει ―με τα δόντια― αυτόνπου οι μελλοντικοί θα αδυνατούν ναπροσδιορίσουν εάν ή πότε υπήρξε.Ο άρχοντας είναι ντυμένος καταλλήλως.  *Το νέο ποιητικό βιβλίο Γιώργου Κ. Ψάλτη, Εσένα, θα κυκλοφορήσει το Φθινόπωρο από τον Ίκαρο.

Ο Δημήτρης Νόλλας, με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του Ο κήπος στις φλόγες (τρίτο μέρος της Τριλογίας του Δύσκολοι Καιροί), συνομίλησε με τον Διονύση Μαρίνο, στην εφημερίδα Ελευθερία του Τύπου.Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε τη Δευτέρα 19 Ιουνίου και μπορείτε να τη διαβάσετε παρακάτω:Αν n Ελλάδα ήταν ένας ερασιτεχνικός θίασος. Κι αν το τέλος του έργου το οποίο ανέβαζε κατέληγε με ένα «δάσος» από φλόγες που δεν θα άφηνε τίποτα ανέπαφο πίσω του. Μήπως μια καταστροφή εμπεριέχει και τον σπόρο της δημιουργίας; Ο Δημήτρης Νόλλας, με την ολοκλήρωση της τριλογίας «Δύσκολοι καιροί», μιλάει στην «ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ του Τύπου» για το τελευταίο του μυθιστόρημα «Ο κήπος στις φλόγες» και όχι μόνο. Κύριε Νόλλα, ολοκληρώνοντας την τριλογία «Δύσκολοι καιροί» μπορούμε να καταλήξουμε στο «τι είναι η πατρίδα μας;»; Το ερώτημά σας, νομίζω, αφορά περισσότερο τον αναγνώστη του βιβλίου. Για μένα, πάντως, πατρίδα μου είναι όλα όσα εξακολουθώ ακόμη να βιώνω σε αυτόν εδώ τον ευλογημένο τόπο και να ευφραίνομαι με εκείνα τα πνευματικά έργα που δημιούργησαν σε γλώσσα ελληνική οι παλαιότεροι μάστορες, οι σύγχρονοι, αλλά και οι μέλλοντες. Μέσα σας έχετε αποφασίσει αν μας έτυχαν φουρτούνες που δεν μπορούσαμε να αντέξουμε ή εμείς τις προκαλέσαμε; Μόνον οι νεκροί δεν μπορούν να αντέξουν τις φουρτούνες που τυχαίνουν. Όλες τις φουρτούνες ο άνθρωπος μπορεί να τις ξεπεράσει. Βεβαίως, όποιος τις προκαλεί πάει γυρεύοντας. Δεν νομίζετε πως εκείνος που προκαλεί φουρτούνες θα έπρεπε να είναι προετοιμασμένος να πληρώσει τον λογαριασμό; Γράψετε πως ακόμη και αριστεροί, μπρος στην εξουσία, δεν δίστασαν να κάνουν το κομμάτι τους.Νομίζετε πως οι αριστεροί έχουν ανοσία στη λατρεία της εξουσίας; Πως είναι άγγελοι που βρίσκονται εκτός του κόσμου τούτου; Οι ήρωες σας μετέχουν σε έναν ερασιτεχνικό θίασο. Θα έλεγε κανείς πως δεν είναι τυχαία η επιλογή. Σαν αυτός ο θίασος να συμβολίζει την Ελλάδα. Όχι, δεν είναι τυχαία επιλογή. Σε μια μυθιστορηματική κατασκευή το τυχαίο ελέγχεται. Ακόμη και το τελετουργικό κάψιμο στο τέλος του βιβλίου δείχνει πως μόνο μια καταστροφή μπορεί να οδηγήσει σε μια νέα αρχή. Το πιστεύετε αυτό; Πιστεύω αυτά που γράφω και αναλαμβάνω πάντα την ευθύνη τους. Πιστεύω, λοιπόν, πως όταν ξεφεύγουμε από το μέτρο, είναι πάντα η καταστροφή που έρχεται. Έτσι συμβαίνει στην κοινωνία, όπως και στη φύση. Ένα νέο ξεκίνημα έρχεται πάντα να θεραπεύσει το κακό μιας καταστροφής. Δεν είναι και το τέλος του κόσμου μια καταστροφή, πιστεύω. Αρκεί να θυμάται κανείς, για να μείνουμε στη σύγχρονη Ιστορία μας, το 1897, το 1922, αλλά και ολόκληρη τη δεκαετία του '40. Προσωπική ευθύνη για το πώς φτάσαμε εδώ υπάρχει; Για πολλά χρόνια το «μαζί τα φάγαμε» αποτέλεσε αιχμή έντονης διαμάχης.  Χωρίς προσωπική ευθύνη δεν έχουμε άνθρωπο, έχουμε μάζα απρόσωπη. Αυτό που έκανε εξωφρενικό τον εν λόγω αφορισμό ήταν πως εκστομίστηκε από πολιτικό άρχοντα, ο οποίος δεν είχε το σθένος, την ίδια στιγμή που το 'λεγε, να βάλει μετάνοια και να ζητήσει συγγνώμη από όλα εκείνα τα πρόβατα που τον ακολουθούσαν και τον ψήφιζαν, επωφελούμενοι των παροχών που τους επιδαψίλευε (με δανεικά χρήματα, να μην το ξεχνάμε). Γι' αυτό και «αποτέλεσε αιχμή έντονης διαμάχης», όπως λέτε, επειδή ο αφορισμός εκείνος πόνεσε, καθώς έβαζε τον καθέναν μας μπροστά στην προσωπική του ευθύνη. Μία επιπλέον απόδειξη πως ο λόγος αυτός ανταποκρινόταν σε μια πραγματικότητα. Τέτοια λόγια όμως απαιτούν αντρειοσύνη, που δεν την είχε ο συγκεκριμένος. Και έκανε καλά όταν λίγο μετά αποσύρθηκε από την πολιτική. Ας του το αναγνωρίσουμε. Η κυβερνώσα Αριστερά αποδείχθηκε λίγη ή καθόλου Αριστερά; Ή, τελικά, τα καταφέρνει; Τι πιστεύετε; Αριστερά ξε-αριστερά, πολλή ή λίγη, είναι υποχρεωμένη να διαχειριστεί τα κοινόχρηστα της πολυκατοικίας. Το σημαντικότερο πάντως είναι πως, για την ώρα τουλάχιστον, δεν ψαχουλεύει τις ψυχές μας, αλλά το πορτοφόλι μας. Οι δύσκολοι καιροί δίνουν καλά έργα Τέχνης; Η λογοτεχνία χρειάζεται «κρίσεις» για να ανθήσει; Νομίζω πως, ούτως ή άλλως, τα έργα Τέχνης είναι καρποί πνευματικής κρίσης. Το κίνημα του παρτακισμού (έξοχος νεολογισμός) εξακολουθεί να υφίσταται και στις μέρες της κρίσης; Σε συνθήκες ακραίες, όπως είναι μια κρίση σαν αυτή που βιώνουμε, ο εγωισμός («φιλοτομαρισμός» είναι ένας δόκιμος όρος) μετεξελίσσεται στο κίνημα του «παρτακισμού». Γενικεύεται δηλαδή το πρωτόγονο αίσθημα πως είμαι το κέντρο του κόσμου και άρα μόνον η προσωπική μου επιβίωση θα κάνει τον κόσμο να συνεχίσει να υπάρχει. Από τη δική μου σωτηρία και μόνον θα εξαρτηθεί και αυτή του Σύμπαντος. Οι άλλοι δεν υπάρχουν. Δεν τους βλέπω, δεν τους καταλαβαίνω, ούτε τους συναισθάνομαι σαν συγγενικά μου πλάσματα του θεού. Καταλαβαίνετε πως τότε έχουμε ήδη εισέλθει στον προθάλαμο της προϊστορικής ζούγκλας. Κι αν αυτό σας ακούγεται υπερβολικό, άντε, στον προθάλαμο του τρελοκομείου. Είμαστε ένας οργισμένος λαός, κύριε Νόλλα; Δεν ξέρω. Το ανησυχητικό, πάντως, είναι πως ελάχιστοι από μας οργίζονται με τα έργα τα δικά τους, με τις ίδιες τις επιλογές του. Αυτό που ξέρω είναι πως, έτσι κι αλλιώς, ο οργισμένος δύσκολα βρίσκει «λύση στο δράμα του».

Πώς η μικρή διαδρομή ενός φθινοπωρινού-κίτρινου φύλλου προς το έδαφος μπορεί να μας οδηγήσει να ανακαλύψουμε μια διαφορετική προσέγγιση του κόσμου μας; Κι όμως, ο συνδυασμός του τρυφερού κειμένου του Μιχάλη Μουλάκη και της ιδιαίτερης, φωτογραφικής, εικονογράφησης του Φίλιππου Φωτιάδη συνθέτει ένα συμβολικό παραμύθι που θα φέρει τους μικρούς αναγνώστες σε επαφή με ιδέες όπως η ζωή και η αναγέννηση, η αντίληψη της πραγματικότητας, και η ισορροπία ανάμεσα στις δυνάμεις που συνυπάρχουν στον κόσμο. Ο συγγραφέας, μας περιγράφει πώς γεννήθηκε η πρωτότυπη ιδέα για τη δημιουργία του βιβλίου αλλά και η συνεργασία με τον εικονογράφο: Η ιδέα για το Ένα Κίτρινο Φύλλο ήρθε κατά κάποιον τρόπο κυριολεκτικά απ’ τον αέρα. Ήμουν μισοκοιμισμένος στο κρεβάτι μου. Ο μεγάλος μου γιος, που το μακρινό εκείνο κυριακάτικο πρωινό ήταν τριών χρονών, έδειξε κάτι έξω από το παράθυρο και είπε, “το κίτρινο φύλλο πέφτει από το δέντρο.” Σα να άνοιξε κάποια κρύπτη μέσα στον νου μου, η φράση αυτή μού φανέρωσε αστραπιαία όλη την ιστορία. Την έγραψα όσο πιο γρήγορα μπορούσα γιατί φοβόμουν μην την ξεχάσω.  Ο Φίλιππος ήταν ένας από τους λιγοστούς ανθρώπους στους οποίους έδειξα το κείμενο. Μου είπε πως του άρεσε η ιστορία και του ζήτησα να την εικονογραφήσει. Συμφωνήσαμε και οι δύο αμέσως ότι δεν θέλαμε ο χαρακτήρας του φύλλου να έχει ανθρωπόμορφη απεικόνιση. Ούτε μάτια, ούτε χεράκια, ούτε ποδαράκια. Ήταν πάρα πολύ σημαντικό για μας να μοιάζει το φύλλο απολύτως φυσικό σε κάθε εικόνα. Η μεγάλη πρόκληση λοιπόν για τον Φίλιππο ήταν το να αναδείξει όλη τη γκάμα των συναισθημάτων που βιώνει το φύλλο κατά τη διάρκεια της ιστορίας αποκλειστικά μέσα από τις φυσικές στάσεις στις οποίες απεικονίζεται.  Η πολύ ιδιαίτερη εικαστική πρόταση στην οποία καταλήξαμε προέκυψε αφότου η εικονογράφηση είχε πρώτα περάσει από πάρα πολλές διαφορετικές τεχνικές και δοκιμές. Ήταν μία δουλειά που ―χωρίς υπερβολή― διήρκησε κάποια χρόνια. Όμως οι σκιές και το βάθος της τελικής εικόνας εξυπηρετούν την ιστορία με έναν πραγματικά μοναδικό, απόλυτα ταιριαστό τρόπο. Διαβάστε τώρα τις πρώτες σελίδες του βιβλίου εδώ. Ελάτε την Πέμπτη 8 Ιουνίου στις 19:00, να γιορτάσουμε την κυκλοφορία του βιβλίου και να παρακολουθήσουμε την έκθεση με τα πρωτότυπα σχέδιά του, στον εκθεσιακό χώρο ΜΑΡΤΙΝΟΣ: 

Την Κυριακή 28 Μαΐου, φιλοξενήθηκε στην Καθημερινή ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο του Τάκη Σ. Παππά, που συμπυκνώνει δέκα συμπεράσματα (και χρήσιμα διδάγματα) που αποκόμισε ο ίδιος γράφοντας το πιο πρόσφατο βιβλίο του Σε τεντωμένο σκοινί: Εθνικές κρίσεις και πολιτικοί ακροβατισμοί από τον Τρικούπη έως τον Τσίπρα. Αναδημοσιεύουμε το κείμενο παρακάτω: Όπως όλοι μας σε αυτή τη χώρα που, εδώ και πολλά χρόνια, ταλαιπωρείται μέσα σε μια δίνη κρίσης χωρίς ορατή θετική κατάληξη, προσπάθησα κι εγώ να κατανοήσω τις βαθύτερες αιτίες της κρίσης, να εξηγήσω τη δυναμική της σημερινής συγκυρίας και να προβλέψω τα μελλούμενα. Θεώρησα ότι ο καλύτερος –αν όχι και μοναδικός– τρόπος ήταν να κοιτάξω πίσω προς το μακρύ ιστορικό παρελθόν. Κι έτσι έγραψα ένα βιβλίο με τίτλο «Σε τεντωμένο σκοινί: Εθνικές κρίσεις και πολιτικοί ακροβατισμοί από τον Τρικούπη έως τον Τσίπρα» (εκδόσεις Ίκαρος), το οποίο στηρίζεται σε τρεις βασικές διαπιστώσεις. Πρώτον, ότι αυτό που ονομάζουμε «κρίση» δεν είναι ένα μεμονωμένο γεγονός αλλά μια σπειροειδής αλληλουχία πολλών κρίσεων με άγνωστη ακόμη κατάληξη, δεύτερον, ότι η σημερινή σπείρα κρίσης έχει εντυπωσιακές ομοιότητες με τρεις ιστορικές κρίσεις που επίσης είχαν τη μορφή σπείρας ή φαύλου κύκλου, και, τρίτον, ότι οι προηγούμενες κρίσεις μάς προσφέρουν πολύτιμα διδάγματα που δεν πρέπει να τα αφήσουμε να πάνε χαμένα.Η πρώτη από τις προαναφερθείσες σπείρες κρίσης ξεκίνησε με την πτώχευση του 1893 και τερματίστηκε με την πρώτη πρωθυπουργία του Ελευθέριου Βενιζέλου το 1910. Η δεύτερη εγκαινιάστηκε με το βενιζελικό στρατιωτικό πραξικόπημα του 1935 και κράτησε έως το 1952, όταν ένας άλλος στρατιωτικός, ο Αλέξανδρος Παπάγος, εγκαθίδρυσε ένα –ασφαλώς υπερσυντηρητικό– καθεστώς πολιτικής σταθερότητας, το οποίο αποτέλεσε τη βάση της μεταπολεμικής οικονομικής ανάπτυξης. Η τρίτη σπείρα κρίσης άρχισε να ξετυλίγεται με τον δημαγωγικό «Ανένδοτο» του Γεωργίου Παπανδρέου, ώσπου εντέλει, μετά τη δικτατορία και τη διχοτόμηση της Κύπρου, κατέληξε στην εγκαθίδρυση του σημερινού μας δημοκρατικού πολιτεύματος. Συμπυκνώνω δέκα συμπεράσματα –και ορισμένα χρήσιμα διδάγματα– που αποκόμισα γράφοντας αυτό το βιβλίο. Με τέσσερις διαδοχικές σπείρες κρίσης σε διάστημα μόλις πέντε 25ετιών, η σύγχρονη ελληνική πολιτική ιστορία μοιάζει με το τρενάκι του τρόμου. Ανεβαίνει και μετά πέφτει με τρομακτική ταχύτητα, χωρίς όμως κανείς μας να μπορεί να φανταστεί την τελική κατάληξη. Όλοι μας όμως νιώθουμε μια αίσθηση ιλίγγου. Οι περίοδοι αδιάσπαστης (σχετικής) ομαλότητας είναι βραχείες, με σημαντικότερη εξαίρεση τη Μεταπολίτευση, πράγμα που οφείλεται κυρίως στην ένταξη της Ελλάδας στην τότε ΕΟΚ, νυν Ευρωπαϊκή Ένωση. Αντιθέτως, οι περίοδοι σπειροειδούς κρίσης έχουν εξαιρετικά μεγάλη διάρκεια με μέσο όρο τα 15 έτη. Αυτό, προφανώς, δεν είναι καλό σημάδι. Το στάδιο επώασης κάθε μιας σπείρας κρίσης βρίσκεται στην περίοδο σχετικής ομαλότητας που έχει προηγηθεί. Έτσι, η κρίση του τέλους του 19ου αιώνα οφείλεται κατά κύριο λόγο στον ανεκπλήρωτο εθνικισμό, η κρίση που ξεκίνησε τη δεκαετία του ’30 οφείλεται στον εθνικό διχασμό, εκείνη της δεκαετίας του ’60 έχει τη ρίζα της στο μετεμφυλιακό αντικομμουνιστικό καθεστώς, ενώ η σημερινή κρίση δεν θα είχε υπάρξει χωρίς την επικράτηση του λαϊκισμού στο μεταπολιτευτικό πολιτικό σύστημα. Το κοινό χαρακτηριστικό σε όλες τις παραπάνω περιπτώσεις είναι η απονομιμοποίηση της κοινοβουλευτικής δημοκρατικής διαδικασίας και, συνεπώς, η απίσχνανση του –έστω ατελούς– κοινοβουλευτισμού. Συνοψίζοντας, προτείνω την ακόλουθη γενική ερμηνεία: Το μόνιμο πολιτικό πρόβλημα της χώρας είναι ότι ο κοινοβουλευτισμός ουδέποτε απέκτησε στη χώρα μας καθολική και πλήρως κατοχυρωμένη νομιμοποίηση. Όταν η χώρα εισέρχεται σε σπείρα κρίσης, και καθ’ όλη της τη διάρκεια, παρατηρούνται τρεις αρνητικές εξελίξεις. Πρώτον, η διαδοχή στην εξουσία ακατάλληλων ηγετών, δεύτερον, η ταχεία περαιτέρω αποσάθρωση των κοινοβουλευτικών θεσμών, κυρίως εξαιτίας της πόλωσης, και, τρίτον, η ραγδαία αποδυνάμωση των μεσαίων κοινωνικών στρωμάτων και η αύξηση της μετανάστευσης. Από τις τρεις αυτές εξελίξεις, η πλέον κομβική είναι η «κακή» ηγεσία, καθώς από αυτήν κυρίως εξαρτώνται η πολιτική πόλωση και η αίσθηση κοινωνικής ασφυξίας. Η έξοδος από την κρίση συνδυάζεται πάντα με νέα, ισχυρή και κατάλληλη για τις περιστάσεις ηγεσία. Χρειάστηκε ο Ελευθέριος Βενιζέλος για να ανακοπεί η πρώτη σπείρα κρίσης, ο Παπάγος για να ξεκινήσει ένας αγαθός κύκλος σταθερότητας και ανάπτυξης μετά τη δεύτερη σπείρα και ο Κωνσταντίνος Καραμανλής για να εγκαινιάσει τη Μεταπολίτευση. Το πιο ενδιαφέρον είναι ότι όλοι οι παραπάνω ηγέτες διέθεταν έξι κοινά χαρακτηριστικά. Όλοι τους (α) διέθεταν μακρύ και επιτυχημένο πολιτικό ή στρατιωτικό παρελθόν, (β) φιλόδοξο εθνικό όραμα και συγκεκριμένο πολιτικό πρόγραμμα, για την πραγματοποίηση του οποίου (γ) δημιούργησαν νέα κόμματα τα οποία και στελέχωσαν με νέο πολιτικό προσωπικό, (δ) εγκαθίδρυσαν νέο νομικό και θεσμικό πλαίσιο, που (ε) κέρδισε ευρεία υποστήριξη από τις μεσαίες τάξεις, ενώ (στ) διέθεταν σημαντική ξένη πολιτική και οικονομική στήριξη. Εάν η «καλή» ηγεσία συνδυάζεται με εξόδους από κρίσεις, η «κακή» ηγεσία εμφανίζεται αμέσως μετά από κάθε «σημείο καμπής» της εθνικής μας ιστορίας, εκεί δηλαδή που η χώρα έχει μόλις πετύχει κάτι σημαντικό, με καταστροφικές συνέπειες. Ετσι, μετά τους νικηφόρους Βαλκανικούς Πολέμους, έλαμψε το διχαστικό πολιτικό άστρο του βασιλιά Κωνσταντίνου Β΄, μετά την Απελευθέρωση η πλήρως ακατάλληλη ηγεσία του ΚΚΕ, μετά το λεγόμενο μεταπολεμικό «οικονομικό θαύμα» η δημαγωγία του Γ. Παπανδρέου, μετά τον πρώιμο μεταπολιτευτικό φιλελευθερισμό ο λαϊκισμός του Ανδρ. Παπανδρέου και μετά την είσοδο της χώρας στην Ευρωζώνη μια ολόκληρη αλυσίδα ακατάλληλων ηγεσιών που φτάνει μέχρι το σήμερα. Αν η Ιστορία διδάσκει κάτι, αυτό είναι ότι ο μοναδικός τρόπος να βγούμε κάποτε από την κρίση είναι η ανάδειξη ηγέτη που να συγκεντρώνει (τα περισσότερα από) τα χαρακτηριστικά της «καλής» ηγεσίας. Η έξοδος όμως θα είναι πάλι προσωρινή και υπό αίρεση. Γι’ αυτό δεν πρέπει ποτέ να ξεχνάμε το αυτονόητο: ότι, δηλαδή, στην αντιπροσωπευόμενη κοινοβουλευτική δημοκρατία, οι ηγέτες αναδεικνύονται (τόσο στην εξουσία όσο και στην αντιπολίτευση) με την ψήφο του λαού, δηλαδή με αποκλειστικά δική μας ευθύνη. Η σύγχρονη ελληνική πολιτική ιστορία δεν αναπτύσσεται ούτε γραμμικά ούτε κυκλικά. Και ούτε είναι τελεολογικά προκαθορισμένη, ίσως με έναν τελικό και λυτρωτικό «θρίαμβο». Στην αδυσώπητη ιστορική πραγματικότητα, η κατάσταση στη χώρα εξελίσσεται πάντα σαν ένας ατέρμων βρόχος (το ανάλογο του μύθου του Σισύφου) που, για να διακοπεί οριστικά, θα πρέπει να εδραιωθεί η φιλελεύθερη και συναινετική κοινοβουλευτική δημοκρατία. Αυτό όμως είναι και το μέγα μόνιμο ζητούμενο στη χώρα ήδη από το τέλος του 19ου αιώνα.