Νέα

O Anthony Marra παραχώρησε μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα συνέντευξη στη Λένα Παπαδημητρίου για το περιοδικό BHMAgazino, με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του Ο Τσάρος της αγάπης και της τέκνο (μετάφραση: Αχιλλέας Κυριακίδης).Ένας τσάρος κάνει το σουλάτσο του στις ΗΠΑ του Τραμπ. Ο εμμονικός με τη ρωσική και τσετσενική Ιστορία πεζογράφος της νεότατης αμερικανικής γενιάς επιστρέφει με το καινούργιο βιβλίο του και εξηγεί στο BHMAgazino γιατί η Ιστορία είναι ο πιο επινοητικός αφηγητής ιστοριών.Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε την Κυριακή 29 Ιανουαρίου και μπορείτε να τη διαβάσετε παρακάτω:Μετά τον πολυβραβευμένο Αστερισμό ζωτικών φαινομένων, ο σημαντικότερος ίσως πεζογράφος της νεότατης αμερικανικής γενιάς με ήδη πολλούς φαν ανά τον κόσμο (ανάμεσά τους η Σάρα Τζέσικα Πάρκερ) επιστρέφει με το βιβλίο Ο τσάρος της αγάπης και της τέκνο (εκδ. Ίκαρος), στην αριστοτεχνική μετάφραση του Αχιλλέα Κυριακίδη. Χωρίς να κρύβει την εμμονή του με την Ιστορία, ο 32xpovos Άντονι Μάρα δημιουργεί ένα σαρωτικό σπονδυλωτό μυθιστόρημα ή μια συλλογή εννέα διηγημάτων που διαβάζονται σαν ενιαίο μυθιστόρημα (όπως θέλεις το εκλαμβάνεις) με φόντο τη Σοβιετική Ένωση, πριν και μετά τη διάλυσή της. Ο Μάρα περισυλλέγει snapshots ζωής, με ήρωες εκείνους που η ιστοριογραφία συχνά αποπειράται να σβήσει: τους απλούς ανθρώπους. Το πρώτο διήγημα π.χ. εκτυλίσσεται το 1937, στο απόγειο δηλαδή των σταλινικών διώξεων, με ήρωα τον ζωγράφο-διορθωτή Ρομάν Μάρκιν που «εξαφανίζει» με αερογράφο πρόσωπα για λογαριασμό του τμήματος προπαγάνδας. Στη συζήτηση με το BHMAgazino, ο αμερικανός συγγραφέας που επιμένει να καταδύεται στο ρωσικό και τσετσενικό σύμπαν, μιλάει για τη Ρωσία του Πούτιν, την Αμερική του Τραμπ και για το γιατί η Ιστορία είναι ο πιο εφευρετικός αφηγητής ιστοριών.Είναι κάτι παραπάνω από προφανές ότι έχετε μια εμμονική σχέση με την Ιστορία. Τι είστε, λοιπόν, τελικά, ένας αφηγητής ιστοριών ή ένα σπασικλάκι της Ιστορίας; «Υπέροχη ερώτηση, αλλά δεν νομίζω ότι επιδέχεται μια απάντηση του τύπου ή το ένα ή το άλλο. Πάνω απ' όλα είμαι ένα σπασικλάκι της Ιστορίας και δεν υπάρχει πιο επινοητικός αφηγητής ιστοριών από την ίδια την Ιστορία». Οι ΗΠΑ αγνοούσαν την ύπαρξη της Τσετσενίας, τουλάχιστον έως τις βομβιστικές επιθέσεις στον Μαραθώνιο της Βοστώvns, το 2013. Το δικό σας ενδιαφέρον για αυτήν γεννήθηκε μόλις φτάσατε για σπουδές στην Αγία Πετρούπολη, λίγες μάλιστα ημέρες μετά τη δολοφονία της δημοσιογράφου Άννα Πολιτκόφσκαγια που αποκάλυψε τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από τα ρωσικά στρατεύματα στην Τσετσενία. Αλήθεια, δεν φοβηθήκατε να προσεγγίσετε μυθοπλαστικά ένα τόσο εύθραυστο διεθνές ζήτημα; «Η λογοτεχνία οφείλει να καταπιάνεται με σύνθετα και αμφιλεγόμενα ζητήματα. Για τους αναγνώστες που έχουν την τύχη να ζουν σε χώρες οι οποίες απολαμβάνουν ειρήνη, ένα μυθιστόρημα είναι ενδεχομένως το πιο κοντινό σημείο που θα καταφέρουν ποτέ να φτάσουν σε χώρες όπως η Τσετσενία, η Συρία ή το Ιράκ. Οι αναγνώστες είναι διατεθειμένοι να ταξιδέψουν οπουδήποτε στη λογοτεχνία, φτάνει η ιστορία να είναι αρκετά καλή. Ζητώντας από τους αναγνώστες να βιώσουν συμπόνια για τα θύματα αυτών των συγκρούσεων και να ταυτιστούν με αυτά μοιάζει ακόμη πιο ουσιαστικής σημασίας σήμερα που η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με την προσφυγική κρίση. Υπό μια πιο ευρεία έννοια, εστίασα περισσότερο το ενδιαφέρον μου σε εκείνους για τους οποίους μαθαίνουμε τα λιγότερα: τους απλούς πολίτες. Παρότι ο Αστερισμός ζωτικών φαινομένων καταδύεται στην Ιστορία της συγκεκριμένης περιοχής, η ιστορία των επιπτώσεων του πολέμου στους κανονικούς ανθρώπους θα μπορούσε γεωγραφικά να έχει τοποθετηθεί οπουδήποτε».Ανακαλύψατε τίποτα παράδοξο κατά τη διάρκεια της έρευνας σας στη ρωσική και την τσετσενική Ιστορία; «Πολλά παράδοξα! Τις προάλλες διάβαζα το βιβλίο «The Invention of Russia: The Journey from Gorbachev's Freedom to Putin's War» του Αρκάντι Οστρόβκσι. Γράφει ότι τη δεκαετία του 1930 οι εργάτες στα βρετανικά ναυπηγεία έβρισκαν πάνω στην εισαγόμενη ξυλεία μηνύματα γραμμένα με κάρβουνο. Προέρχονταν από τους φυλακισμένους στα γκούλαγκ της Σιβηρίας· τα μηνύματα αυτά πάνω στους κορμούς που έκοβαν ήταν ο μοναδικός τρόπος επικοινωνίας τους με τον έξω κόσμο. Ο Οστρόβκσι δεν αφιερώνει σε αυτό παρά μία ή δύο αράδες μέσα στο βιβλίο του, όμως από μια τέτοια μικρή στιγμή μπορεί να ξεπηδήσει ολόκληρο μυθιστόρημα».Δεδομένου ότι έχετε ερευνήσει εις βάθος τη Ρωσία και τη ρωσική νοοτροπία... πώς θα περιγράφατε, αλήθεια, τη Ρωσία του Πούτιν; Έχει ελπίδες να γίνει ξανά μεγάλη;«Όταν ξεκίνησα να γράφω για τη Ρωσία πριν από εννέα χρόνια, διατηρούσα ακόμη κάποιες ελπίδες. Η τελευταία δεκαετία κατάφερε σε μεγάλο βαθμό να της σβήσει. Οι δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις της δεκαετίας του '90 ξεχαρβαλώθηκαν κάτω από το καθεστώς Πούτιν. Το κράτος δικαίου δεν λειτουργεί πλέον. Ο Πούτιν κατέστησε την προεδρία το δικό του προσωπικό κελί· δεν μπορεί να δραπετεύσει, από το φόβο των αντιποίνων. Υποψιάζομαι ότι θα κυβερνά τη Ρωσία για το υπόλοιπο της ζωής του. Ωστόσο, τα κράτη είναι μεγαλύτερα από τους πολιτικούς τους. Η ίδια χώρα που πάραξε τον Πούτιν έχει παράξει και ης "Pussy Riot". Η Ρωσία του Πούτιν δεν θα γίνει ποτέ μεγάλη, η Ρωσία, όμως, των "Pussy Riot" ήδη είναι».Πόσο δημοφιλής είστε στη σημερινή Ρωσία; «Τα βιβλία μου δεν έχουν κυκλοφορήσει στη Ρωσία, κάτι βέβαια που δεν προκαλεί ιδιαίτερη έκπληξη, δεδομένου ότι δεν απεικονίζουν ιδιαιτέρως κολακευτικά τη ζωή υπό το καθεστώς του Πούτιν. Έχω, βεβαίως, δώσει ομιλίες σε μερικά πανεπιστήμια και συνεντεύξεις σε αντιπολιτευόμενες εφημερίδες, αλλά υποψιάζομαι ότι έξω από τους λόγιους κύκλους είμαι άγνωστος».Οι τόσο ξεχωριστές αλλά και τόσο άρρηκτα συνδεδεμένες ιστορίες στο τελευταίο σας βιβλίο είναι γραμμένες με φόντο την πολυτάραχη Ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης πριν και μετά τη διάλυσή της. Και όμως, ο αναγνώστης έχει την αίσθηση ότι κεντρικός καμβάς σας είναι οι ανθρώπινες ιστορίες. Θα λέγατε ότι ως επί το πλείστον γράφετε για εκείνους που η ιστοριογραφία αγωνίζεται να σβήσει; «Αναμφίβολα, αυτός είναι ένας ωραίος τρόπος να το θέσει κανείς. Και, ναι, αυτός είναι μέχρι τώρα ο στόχος της δουλειάς μου: να επαναδημιουργήσω αυτές τις σκόρπιες ιστορίες που η Ιστορία έχει λησμονήσει, αγνοήσει ή σβήσει».Θα λέγατε ότι «Ο τσάρος της αγάπης και της τέκνο» είναι ένα πολιτικό βιβλίο; «Όταν γράφεις για εξαιρετικά φορτισμένες στιγμές της Ιστορίας, δεν είσαι στην πραγματικότητα σε θέση να αποφύγεις την πολιτική, οπότε, υπό αυτή την έννοια, ναι, είναι. Και ο Αστερισμός ζωτικών φαινομένων και Ο τσάρος της αγάπης και της τέκνο έχουν ως επίκεντρο χαρακτήρες που βρίσκονται μακριά από τις πηγές της πολιτικής εξουσίας αλλά κοντά στις επιπτώσεις τους. Και τα δύο βιβλία εξερευνούν τους τρόπους με τους οποίους η πολιτική μπορεί να διαποτίσει και να διαφθείρει την προσωπική σφαίρα. Αμφότερα εκτυλίσσονται σε περιοχές του πλανήτη όπου το κόστος το οποίο καλούνται να πληρώσουν εκείνοι που αντιτίθενται στην κεντρική εξουσία είναι πολύ υψηλότερο από αυτό που βαραίνει όσους πράττουν το ίδιο στις περισσότερες δυτικές χώρες. Κανένα όμως από τα δύο δεν έχει δική του πολιτική ατζέντα».Από την πρώτη σελίδα του «Τσάρου» εισπράττει κανείς μια εσάνς επιστημονικής φαντασίας. Νομίζω ότι οι τελευταίες σελίδες το επιβεβαιώνουν... «Τείνουμε να σκεφτόμαστε τις δυστοπίες και τα αποκαλυπτικά μελλοντικά σύμπαντα αποκλειστικά ως προϊόντα της επιστημονικής φαντασίας. "Star Wars", "The Hunger Games", "Mad Max" κ.τ.λ. Και όμως για κάποιον που ζει εν έτει 1999 στο Γκρόζνι, η αποκάλυψη έχει ήδη έρθει. Για κάποιον στη Μόσχα του 1937, η δυστοπία βρίσκεται παντού. Δεν χρειάζεται να κοιτάζουμε στα αστέρια ή στο μέλλον. Για πολύ κόσμο, βρίσκεται ήδη εδώ».Διορθώστε με αν κάνω λάθος, αλλά λέγεται ότι έχει πλέον λήξει η ενασχόληση σας με τον ρωσικό κόσμο και ότι αυτή την περίοδο γράφετε ένα μυθιστόρημα που εκτυλίσσεται στο Λος Άντζελες και στην Ιταλία. Θα εξετάζατε, αλήθεια, να γράψετε κάτι για την Ελλάδα; Με την πρωτοφανή οικονομική κρίση που παρ' ολίγον να αποσταθεροποιήσει ολόκληρη την Ευρώπη και με τα κύματα των προσφύγων, γράφεται εδώ μπόλικη Ιστορία. Σας διαβεβαιώ υπάρχουν άπειροι, ημιφωτισμένοι κανονικοί άνθρωποι... «Ένας από τους λόγους για τους οποίους ασχολήθηκα με την Τσετσενία ήταν η απουσία μυθιστορημάτων που να εξετάζουν τη νεότερη Ιστορία της στην αγγλική γλώσσα. Κάτι τέτοιο δεν ισχύει για την Ελλάδα. Έχετε δίκιο, δεν υπάρχει κεφάλαιο της σύγχρονης ευρωπαϊκής Ιστορίας πιο δραματικό και πιο επείγον από αυτό της Ελλάδας. Όμως, η Ελλάδα μπορεί να περηφανεύεται για μια σφύζουσα λογοτεχνική παράδοση, η οποία ήδη παράγει τα κείμενα εκείνα που θα δώσουν ζωή και νόημα σε όλο αυτό το κομμάτι της Ιστορίας. Ωστόσο, αν κάποιος προθυμοποιηθεί να με φιλοξενήσει στη χώρα σας, θα ήμουν αληθινά πανευτυχής να ξεκινήσω μια έρευνα».Το βιβλίο είναι, μεταξύ άλλων, προφητικό. Σας θυμίζω ότι ένας από τους ήρωές σας, ο Σεργκέι, διαβάζει την αυτοβιογραφία του Ντόναλντ Τραμπ όταν ξεκινά εντατικά μαθήματα αγγλικών.«Ήταν καθαρά συμπτωματικό. Έγραψα το συγκεκριμένο σημείο πολύ πριν ο Τραμπ ανακοινώσει την υποψηφιότητα του για την προεδρία και πραγματικά δεν είχα ιδέα τι μας επιφύλασσε η μοίρα. Στην εν λόγω ιστορία προσπάθησα να φανταστώ ποιο θα ήταν το ιδεώδες πρότυπο για έναν επίδοξο κομπιναδόρο. Στην κατηγορία "κραυγαλέοι, άθλιας αισθητικής, επίχρυσοι καλλιτέχνες του κώλου", ο Ντόναλντ Τραμπ είναι βασιλιάς».Θεωρείτε όχι υπάρχει μια κατηγορία Αμερικανών έτοιμων να πιστέψουν στο οτιδήποτε, ακόμη και αν πρόκειται για κάτι που αψηφά τη λογική τους; Εκτός, βέβαια, από τους θαυμαστές του Τομ Χανκς που αναφέρετε στο βιβλίο... «Αναμφίβολα, θα τοποθετούσα στην κορυφή της λίστας τους ένθερμους φαν του Ντόναλντ Τραμπ. Οποιονδήποτε αγόρασε ένα από τα γελοία κόκκινα καπέλα του. Είναι αποθαρρυντικό το πόσο επιρρεπείς στη φαντασιοπληξία ―όσο εξωπραγματική, παράλογη και σκληρή και αν είναι αυτή― αποδεικνύονται πολλοί από τους συμπατριώτες μου. Μεγάλωσα στην Ουάσιγκτον Ντι Σι και η πιτσαρία της γειτονιάς μου είναι ένα μέρος με το όνομα "Comet Ping Pong". Ο πιο στενός παιδικός φίλος μου εργαζόταν εκεί όταν πριν από μερικές εβδομάδες εμφανίστηκε ένας παλαβός με ένα αυτόματο και άνοιξε πυρ (ευτυχώς, χωρίς να υπάρξει κανένας τραυματίας). Ποιο ήταν το κίνητρο του πιστολέρο; Είχε διαβάσει μια "ψευδή είδηση" ότι μέσα από αυτήν την πιτσαρία η Χίλαρι Κλίντον συντόνιζε μια σατανιστική, κανιβαλιστική επιχείρηση παιδικής πορνείας (σ.σ.: με «πελάτες» ανώτατα στελέχη της εκστρατείας της). Και σαν να μην ήταν αυτό αρκετά τρομακτικό, ο σύμβουλος εθνικής ασφαλείας του νεοεκλεγέντος αμερικανού Προέδρου (σ.σ.: Μάικλ Φλιν) είχε τουιτάρει τους προηγούμενους μήνες αυτή τη θεωρία συνωμοσίας (σ.σ.: σύμφωνα με την οποία μικρά παιδιά εκπορνεύονται σε Δημοκρατικούς). Τώρα, οι τρόφιμοι διευθύνουν το άσυλο».Εσείς τι είδους Αμερικανός είστε;  «Αυτή την εποχή, ένας αποκαρδιωμένος Αμερικανός. Ποτέ δεν υπήρξα πιο περήφανος που είμαι Αμερικανός όσο όταν εξελέγη ο Ομπάμα, ποτέ πιο ντροπιασμένος από όσο όταν εξελέγη ο Τραμπ. Το βιογραφικό του Ομπάμα, η πίστη του στη δυνατότητα της ελπίδας και της αλλαγής, ήταν η επιβεβαίωση ότι η ελπίδα που είχα για την Αμερική είχε βάση. Η προκατάληψη και η ηλιθιότητα του Ντόναλντ Τραμπ και όλων αυτών που εκείνος αντιπροσωπεύει δεν ήταν παρά η θλιβερή επιβεβαίωση ότι και ο φόβος μου για την Αμερική είχε βάση».Στην εισαγωγή του τελευταίου βιβλίου της, «Iron Curtain» («Σιδηρούν παραπέτασμα»), η πολιτογραφημένη Πολωνή Αμερικανίδα Αν Άπλμπαουμ γράφει: «Έχουν υπάρξει καθεστώτα που προσέβλεπαν στον απόλυτο έλεγχο όχι μόνο των οργάνων του κράτους αλλά της ίδιας της ανθρώπινης φύσης». Αποφαίνεται δε ότι θα έπρεπε να μελετούμε σήμερα ενδελεχώς τους τρόπους με τους οποίους λειτουργούσε ο ολοκληρωτισμός στο παρελθόν, καθότι «δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι τα κινητά τηλέφωνα, το Διαδίκτυο και οι φωτογραφίες από δορυφόρο δεν θα καταλήξουν εργαλεία ελέγχου». Συμφωνείτε; «Οι βασικοί κίνδυνοι του "κράτους επιτήρησης" ("surveillance state"), τους οποίους φέρνουν στο φως άνθρωποι όπως ο Έντουαρντ Σνόουντεν, πάντα προβάλλονταν στο μέλλον. Όσα και να τους προσάψει κανείς, και ο Τζορτζ Μπους ο νεότερος και ο Μπαράκ Ομπάμα λειτουργούσαν στο πλαίσιο δημοκρατικών, φιλελεύθερων κανόνων. Δεν υπήρξε ποτέ μεγάλος κίνδυνος κάποιος από τους δύο να επιδοθεί σε εκτεταμένη κατασκοπεία ή στο μεθοδευμένο φίμωμα των αντίπαλων φωνών. Ο αληθινός κίνδυνος ήταν πάντα η πιθανότητα αυτές οι ισχυρές και μη σεβόμενες την ιδιωτικότητα τεχνολογίες να πέσουν στα χέρια ενός παντελώς αστοιχείωτου προέδρου, χωρίς κανέναν σεβασμό ή πίστη στο κράτος δικαίου και θεσμών. Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια, αυτή η πιθανότητα τοποθετούνταν πέρα από τον ορατό ορίζοντα, στο απώτερο μέλλον. Το πρόβλημα με το μέλλον έγκειται στο ότι πάντα γίνεται παρόν».Η άνοδος της Ακροδεξιάς στην Ευρώπη και τον υπόλοιπο κόσμο μοιάζει με εφιαλτική ηχώ της δεκαετίας του 1930. Πώς, αλήθεια, εξηγείτε την εγγενή σχεδόν αδυναμία της ανθρωπότητας να διδαχθεί από την Ιστορία; «Είναι μια εύλογη ερώτηση που όλοι αγωνίζονται να απαντήσουν. Ένα αρκετά ισχυρό επιχείρημα που έχω διαβάσει είναι ότι η τελευταία γενιά που μπορούσε να ανακαλέσει μνήμες από τη δεκαετία του 1930 έχει φύγει από τη ζωή. Δεν υπάρχει δηλαδή πλέον μια ζωντανή μνήμη τού πού μπορεί να οδηγήσει η ακροδεξιά, εθνικιστική, λαϊκιστική δημαγωγία. Πιθανώς, οι έχοντες την τύχη να ζουν τα τελευταία εβδομήντα χρόνια ειρήνης να θεωρούν ότι αυτό είναι το status quo και όχι η παρέκκλιση στην ευρωπαϊκή Ιστορία, γεγονός που δικαιολογεί την τάση τους να δρουν με λιγότερη σύνεση. Όσον αφορά την αδυναμία μας να διδαχθούμε από την Ιστορία, θα έλεγα ότι είμαστε ικανοί να μάθουμε μόνο αυτό το οποίο είμαστε διατεθειμένοι να ακούσουμε».Τελικά «Ο τσάρος της αγάπης και της τέκνο» είναι αποκλειστικά προϊόν ιστορικής έρευνας και επινόησης; Δεν μπήκατε στον πειρασμό να ενσταλάξετε αυτοβιογραφικά στοιχεία; «Και βέβαια. Υπάρχουν κάμποσες μικρές, αυτοβιογραφικές αναφορές. Για παράδειγμα, τα σχόλια για τον Τζιμ Κάρεϊ από το "Γραφείο Ταξιδίων του Γκρόζνι", τα αλίευσα από μια συζήτηση που είχα με ένα φαν του Κάρεϊ στην Τσετσενία. Αλλά και αρκετές από τις περιγραφές και τις εμπειρίες του Αλεξέι είναι ατόφιες δικές μου εμπειρίες, από το διάστημα που έζησα ο ίδιος στη Ρωσία. Όσο για το δικό μου καταδικασμένο παιδικό όνειρο, ότι θα γίνω αστροναύτης, είναι η κόντα (σ.σ.: κατακλείδα στη μουσική) που κλείνει τον "Τσάρο". Τέλος, οι καλύτερες ατάκες του βιβλίου για πρώτη φορά δοκιμάστηκαν σε συζητήσεις ανάμεσα σε εμένα και τους γονείς μου ή το κορίτσι μου».Θα μπορούσατε να μου περιγράψετε μια συνηθισμένη ημέρα σας; «Κάποτε άκουσα έναν συγγραφέα να λέει ότι δουλεύει μόνο όταν έχει έμπνευση και φροντίζει ώστε να εμπνέεται 9.00 με 5.00. Κάπως έτσι μοιάζει λίγο πολύ μια συνηθισμένη ημέρα στη ζωή μου».

Ο Δημήτρης Νόλλας, με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του με τίτλο Οι ιστορίες είναι πάντα ξένες (Τα διηγήματα 1974-2016), που συγκεντρώνει το σύνολο του έως τώρα διηγηματογραφικού έργου του σε έναν τόμο, παραχώρησε μια αποκλειστική συνέντευξη στον Δημήτρη Φύσσα για την Athens Voice.Ο Δημήτρης Φύσσας μεταξύ άλλων σημειώνει: “Ο «Ίκαρος» ετοίμασε ένα ακόμα βιβλίο – σημείο αναφοράς κι εγώ, παλαιόθεν φαν του κ. Νόλλα, έσπευσα να του πάρω την πρώτη συνέντευξη που δίνει για το «Οι ιστορίες είναι πάντα ξένες».”Απολαύστε τη συνέντευξη παρακάτω:

H ελληνίδα ποιήτρια και ακαδημαϊκός, Κική Δημουλά, με αφορμή την έκδοση της ποιητικής της συλλογής Άνω τελεία, συνομίλησε με τον δημοσιογράφο Γιάννη Χατζηγεωργίου στο περιοδικό Φιλgood της εφημερίδας Φιλελεύθερος στην Κύπρο.Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε την Κυριακή 11 Δεκεμβρίου και μπορείτε να τη διαβάσετε παρακάτω: Υπάρχουν απαντήσεις στο «Πρέπει να είναι πιστή η αγάπη; Κι αν δεν είναι, εμείς τι πρέπει; Με σταυρωμένα τα χέρια ν’ αγαπάμε;», κυρία Δημουλά;Νομίζω ότι ο μόνος που σίγουρα θ’ απαντούσε «ναι, με σταυρωμένα τα χέρια ν’ αγαπάμε», είναι ο Χριστός... Όσο για τους θνητούς, θ’ απαντούσαν ανάλογα με τη συμβουλή που θα τους έδινε η αντοχή τους... Να μου συγχωρεθεί που σε κάθε απάντηση θα προτάσσω το «νομίζω». Είναι μια ευγενής, ίσως και συνετή συγκάλυψη του ειλικρινούς «δεν ξέρω».Τι δεν ξέρετε από τη ζωή;… Δεν ξέρω πώς μπορεί να είναι ωραία. Δεν ξέρω επίσης πώς, ενώ δεν είναι ωραία -τουλάχιστον συνεχώς- είναι επιθυμητή και αγαπητή συνεχώς.Τι είναι αυτό που την κάνει τόσο δυσάρεστη κάποιες φορές;Ό,τι κάνουν τα δυσάρεστα πράγματα. Και προπάντων η μνήμη, η υπενθύμιση του χρόνου ότι περνάει και επομένως θα χάσω αυτό που συμπαθώ ή δεν συμπαθώ. Δεν είναι λίγο αυτό –ο χρόνος δεν είναι μικρό πράγμα για τη ζωή.Το πέρασμα του χρόνου σας φόβιζε ποτέ;Όταν ήμουνα 16 δεν με φόβιζε. Όταν ήμουνα 20 δεν με φόβιζε. Αλλά μετά τα 35 άρχισαν να με πιάνουν τρεμούλες…Τώρα;Τώρα δεν μπορώ ούτε να το σκεφτώ. Τώρα φοβάμαι πάρα πολύ. Πραγματικά πάρα πολύ. Τίποτ’ άλλο δεν φοβάμαι. Κι ένας τρόπος για να καταπολεμήσω αυτό το φόβο ήταν ότι καθόμουν κάτω κι έγραφα ένα βιβλίο. Αυτό διώχνει λίγο το χρόνο από μπροστά μου…Τι είναι για σας η αγάπη;Είναι ένα άγνωστο πράγμα… Ένα εντελώς άγνωστο και αβέβαιο πράγμα. Δεν ξέρω τι είναι η αγάπη.Γιατί το λέτε αυτό;Γιατί, αγαπητέ μου, δεν ξέρουμε τι είναι η ψυχή. Όπως επίσης δεν ξέρουμε και τι είναι τα αισθήματα. Τίποτα δεν ξέρουμε! Τίποτα δεν είναι σταθερό σ’ αυτό τον κόσμο και τίποτα δεν έχει μόνο μία μορφή διαρκώς. Έτσι και η αγάπη: αλλάζει συνεχώς. Σκεφτείτε πώς η πολλή αγάπη γίνεται ξαφνικά καθόλου αγάπη! Επομένως, ρωτάω κι εσάς, τι είναι η αγάπη;Δεν είχατε ποτέ τη βεβαιότητα στη ζωή σας ότι αγαπηθήκατε πολύ;Όχι. Τώρα, αν εννοείτε εάν αγαπήθηκαν τα ποιήματά μου, αυτό είναι μία άλλη ιστορία. Εγώ δεν μπορώ να πω ότι αγαπήθηκα πολύ από πολλούς ανθρώπους. Απ’ τα παιδιά μου, ναι. Απ’ τη μάνα μου, ναι. Από τον Άθω Δημουλά, όσο έπρεπε να αγαπηθώ, γιατί οι υπερβολές δεν είναι ωραίες. Εγώ, ναι, αγάπησα πάρα πολύ. Και τον Άθω Δημουλά, και τις μέρες που περνούσαν, και τις κακές μέρες που περνούσαν…Με ποιο τρόπο αγαπούσατε και τις κακές μέρες;… Κι αυτές τις αγαπούσα πολύ. Αν μου έλεγαν ότι έχω άλλα πέντε χρόνια με δυσάρεστες μέρες, αρκεί να μην είναι απώλειες ζωής δικών μου ανθρώπων, ευχαρίστως θα ζούσα πέντε χρόνια δυσάρεστες μέρες.Πώς μεταφράζεται σ’ εσάς η έκφραση «είμαι καλά»;«Είμαι καλά» σημαίνει ξεχνάω το θάνατο. Συνέβη κάτι, πέρασε λίγος χρόνος, ίσως και τριών λεπτών, που να μην σκέφτομαι το θάνατο; Τότε είμαι καλά! Όταν δεν τον σκέφτομαι είμαι καλά.Με ποιο τρόπο διαχειριστήκατε στο παρελθόν τις απώλειες πολύ αγαπημένων σας προσώπων;Πολύ άσχημα. Πολύ βαριά. Και με μεγάλη κατάθλιψη. Άλλαξε όλη μου η ζωή. Κι όταν μιλάμε για απώλειες, εννοώ την απώλεια του Άθου Δημουλά. Καμία άλλη απώλεια δεν είναι τέτοιας βαρύτητας όσο η απώλεια ενός ανθρώπου με τον οποίο ζει κανείς 35 χρόνια και ξαφνικά δεν υπάρχει. Δεν είναι απλό πράγμα, είναι εφιαλτικό.Υπάρχει κάποιος τρόπος που να απαλύνει αυτός ο πόνος;Ευτυχώς ο χρόνος βάζει το χεράκι του και δεν έχουμε αυτή την οξύτητα του πόνου που μοιάζει με τρέλα –γιατί δεν ξεχνάμε. Κι είναι τρέλα, ειδικά τον πρώτο καιρό, γιατί δεν μπορείς να καταλάβεις τι έχει συμβεί. Πώς χάθηκε ένας άνθρωπος. Δεν είναι εύκολο. Είναι τρομακτική και αδύνατη η περιγραφή του αισθήματος που παίρνει τη θέση αυτής της απώλειας.Πονέσατε πολλές φορές στη ζωή σας;Το έχω λίγο εύκολο αυτό. Δεν μου κάνει κόπο να πονέσω. Ίσως ξεπονάω εύκολα για τα μικρά πράγματα. Αλλά, τελοσπάντων, πρέπει να πω ότι είμαι ευπαθής, είμαι εύθικτη στον πόνο.Τότε τι είναι η χαρά;Είναι κάτι εντελώς στιγμιαίο. Χαρά είναι να μπορείς να εκτοπίζεις τις ανησυχίες.Η ευτυχία ήταν γνώρισμα μακριά από τη δική σας ζωή;Έχω ζητήσει πολλές φορές και μετά συντριβής συγγνώμη από καταστάσεις ευτυχισμένες που τις παρερμήνευσα ως φειδωλές ή και αβέβαιες, ενώ δεν ήταν.Είναι, λοιπόν, η «ευτυχία» μία δύσκολη λέξη για σας;Δεν είναι δύσκολη, όχι. Γιατί η ευτυχία είναι έτσι κι αλλιώς μία άγνωστη λέξη. Δεν ξέρω καν αν υπάρχει αυτό το πράγμα στον κόσμο. Εκτός κι αν κοροϊδεύουμε τους εαυτούς μας λέγοντας «είμαι ευτυχισμένος». Τι είναι αυτή η ευτυχία που, αν υπάρχει, δεν μπορούν να την έχουν όλοι άνθρωποι;Τότε μήπως όλοι ζούμε δυσάρεστες ζωές;Δεν ξέρω. Είναι άπιαστα και απρόοπτα τα πράγματα που συντελούν στο να αλλάζει η διάθεσή μας ξαφνικά. Δεν προβλέπονται αυτά. Μπορεί ένα πάρα πολύ δυσάρεστο πράγμα εμένα να μην με αγγίξει και ένα πολύ λίγο δυσάρεστο για τους άλλους, εμένα να με διαλύσει. Είναι θέμα ψυχής το τι μπορεί μία ψυχή να αντιμετωπίσει ηρωικά.Πότε γίνεται ηρωίδα η ψυχή;Κάθε μέρα.Με ποιο τρόπο;Γιατί κάθε μέρα χάνει. Κι είναι φοβερό να ξέρεις ότι αυτή η ψυχή, την οποία δεν έχεις δει και ποτέ σου, την οποία δεν έχεις αγγίξει ποτέ, κάποια στιγμή φεύγει μαζί με όλο το σώμα. Ευτυχώς, όμως, που γίνεται αυτό. Γιατί θα ήταν τρομακτικό να πεθαίνει το σώμα και να ζει η ψυχή.Και τα δύο μαζί φεύγουν;Ναι. Και το ένα είναι μέσα στο άλλο. Νομίζω ότι το σώμα είναι η κρυψώνα της ψυχής.  Τι απ’ όλα είναι τελικά η ποίηση, κυρία Δημουλά; Πάθος ή αγάπη; Ή απλώς εργασία –όπως ο εργαζόμενος σε μία τράπεζα πάει κάθε μέρα στη δουλειά του;Νομίζω ότι είναι και πάθος και αγάπη, αλλά κυρίως μία ακούραστα εργαζόμενη επιμονή.Έγιναν ποτέ οι λέξεις επικίνδυνες για τη ρουτίνα της ύπαρξής σας; Για την καθημερινότητά σας -που θέλει να σκουπίσει, να μαγειρέψει, να πάει βόλτες, να μιλήσει στο τηλέφωνο με φίλες-, χωρίς να γνωρίζουν τι θα πει έμπνευση και να μεταβαίνεις σε ένα άλλο επίπεδο, πέρα του κόσμου τούτου;Εκτιμώ βαθύτατα την καθημερινότητα για την γονιμότητά της. Αυτή εγκυμονεί ημέρες κι αυτή η ίδια είναι η επιδέξια μαμή που ξεγεννά τον εαυτό της. Κάθε μέρα. Κι αυτή η πολύτιμη συστηματικότητα είναι που εμπνέει την επανάληψη. Την ψέγουμε ως πληκτική, ξεχνώντας ότι αυτή παρατείνει τη ζωή μας. Επί πόσο; Όσο έχει τα κέφια του ο χρόνος.Νιώσατε ποτέ να φτάνετε στο Θεό, δημιουργώντας ένα ποίημα; Σα να μην ήταν δικό σας; Σαν κάποιος άλλος να σας το υπαγόρευε;Καμιά φιλοδοξία μου δεν ενόχλησε ποτέ το Θεό ζητώντας του να την εκπληρώσει. Αρκετά επίμονη προστασία του ζητάει η δική Του μεγάλη δημιουργία. Απλώς, αν ένα ποίημα ενώ είναι αδύνατον να γραφτεί παρά τις προσπάθειές μου, αίφνης γράφεται, δεν το οικειοποιούμαι, λέω ότι το μυστηριώδες το έγραψε ή και το τυχαίο που πιστεύω ότι το DNA του είναι σχετικό μ’ εκείνο του μυστηριώδους.Μου αναφέρατε τη λέξη «φιλοδοξία». Υπήρξατε ποτέ φιλόδοξη;Είναι δυνατόν να μην είμαι και να κάθομαι να γράφω βιβλίο; Ασφαλώς και είμαι. Το πρώτο στάδιο είναι πως έχω κάτι μέσα μου και θέλω να το βγάλω, αλλά υπάρχει και η προσδοκία να αρέσει αυτό, γιατί αν δεν αρέσει δεν μπορώ να το ξαναπάρω πίσω.Γιατί στις περισσότερες περιπτώσεις η ποίηση είναι ταυτισμένη με τη μελαγχολία και τη σιωπή; Της απαγορεύεται η χαρά και η φασαρία του κόσμου;Όχι βέβαια. Ούτε της απαγορεύεται, ούτε την αποδιώχνει. Απλώς δεν την πείθει ότι έχει αξία λόγου διάρκεια για να την συμπεριλάβει στις εμπνεύσεις της.Πώς «εκτροχιάζονται οι μελαγχολίες», κυρία Δημουλά; Μα πώς αλλιώς –ποιητική αδεία. Μ’ αυτήν την ίδια άδεια γράφτηκε κι αυτός ο στίχος.Όταν τελειώνετε ένα ποίημα, τι αισθάνεστε; Ανακούφιση; Ή μήπως σας «βασανίζει», μέρες μετά, για την αρτιότητά του, για το μήπως, αν κάποια λέξη έμπαινε αλλού, ίσως να ‘ταν καλύτερο το αποτέλεσμα;Δεν έχω τυφλή εμπιστοσύνη στα ποιήματά μου κι επομένως αφήνομαι να με ροκανίζει μια τρωκτική επίμονη ανησυχία.Εσείς; Είναι δυνατόν να μην έχετε εμπιστοσύνη στα ποιήματά σας;Εμπιστοσύνη καμία! Καμία και ποτέ. Έχω μία συνεχή αβεβαιότητα, ακόμη και όταν χειροκροτούνται τα ποιήματα. Και νομίζω ότι είναι πολύ σωστό που αισθάνομαι έτσι. Αυτό με κάνει πιο προσεκτική, πιο συγκρατημένη γενικώς, τα μυαλά μου δεν παίρνουνε αέρα κι είναι πολύ χαμηλά σε επάρσεις. Πολλές φορές σκέφτομαι «αν αυτό το ποίημα αρέσει σε μένα, πάει να πει ότι είναι και καλό;». Δεν ξέρω τι είναι το καλό ποίημα!Όλα, λένε, στη ζωή, είναι μαθηματικά. Ακόμη και ο τρόπος που θα τοποθετήσεις τις λέξεις σε μία πρόταση. Η ποίηση τι είναι;Κατά τη δική μου βέβαια γνώμη, η ποίηση είναι ένα πολύ ευλαβές «δεν ξέρω».Η ποίηση είναι και λογική; Ή μήπως όχι;Η ποίηση έχει μια λογική που δεν αποκρυπτογραφείται παρά μόνον από τον ετεροθαλή αδελφό της, γνωστόν ως εμπνευσμένο παραλογισμό.Η ποίηση λέει καμιά φορά ψέματα;Δεν είναι ακριβώς ψέματα. Είναι μια ευγενής συγκάλυψη της ανυπόφορα αγενούς αλήθειας.Υπάρχουν στιγμές που θα προτιμούσατε να μην δημιουργούσε το μυαλό σας ποίηση; Πού, καμιά φορά, όλο αυτό γίνεται και βάσανο;Δεν διάλεξα εγώ την ιδιοσυγκρασία μου και τα συμπτώματά της. Τη βρήκα έτοιμη και την σεβάστηκα, τηρώντας την κατά γράμμα.Πιστεύετε πως γεννηθήκατε με το πεπρωμένο στη ζωή να γίνετε ποιήτρια;Εκλαμβάνω το «ποιήτρια», απλώς ως παρατσούκλι του «άνθρωπος».Η ποίησή σας παλεύει με την αθανασία. Σχεδόν της επιβλήθηκε. Είστε ευτυχής που τα ποιήματά σας θα διαβάζονται ακόμη κι όταν εσείς αποχωρίσετε από το φθαρτό κόσμο;Ας προκαταβάλω την αδιαφορία μου για το ποιο δικό μου ίχνος θα επιζεί, όταν εγώ θα έχω υποχρεωθεί να υποκύψω και σε δεύτερο φθαρτό κόσμο μετά από αυτόν…Τι σας παρηγορεί σήμερα, στα τόσα προβλήματα των ανθρώπων –τα διαρκώς αυξανόμενα;Ως τώρα, καμιά παρηγοριά δεν φάνηκε ικανή να με καθησυχάσει. Ούτε έλαβα ευοίωνο σήμα από τις μακρινές προβλέψεις. Απλώς ρίχνω κι εγώ τον οβολό μου στον έρανο που κάνει η αχνή ελπίδα υπέρ του ενστίκτου της αυτοσυντήρησης.Είναι παλιοχαρακτήρες τελικά τα όνειρα, κυρία Δημουλά; (χαμογελάει) Παλιοχαρακτήρες, ναι. Με την έννοια ότι δεν τηρούν όσα υπόσχονται στον αφελή ύπνο μας ή στους πένητες πόθους μας.Τι πάθη διατηρείτε εσείς από τη νεότητά σας; Ή «σκεπάστηκαν» όλα στην πορεία των χρόνων;Μου ζητάτε αυτοβιογραφία σχεδόν. Αλλά αυτήν την έχει αναλάβει η μυστικότητα.Ο Χριστός έχασε «από την πάναγνη του έρωτα ηδονή». Εσείς τι κερδίσατε απ’ τον έρωτα;Τι κέρδισα; Ότι τον φιλοξένησα χωρίς να του ζητήσω συστατική επιστολή και ότι τον περιέθαλψα όταν πέθανε…Πότε πεθαίνει ο έρωτας;Αυτό είναι πολύ απλό. Δεν είναι καθόλου αίνιγμα. Ο έρωτας πεθαίνει όταν πεθαίνει. Αμέσως το καταλαβαίνουμε. Αμέσως! Από μία βαθύτατη θλίψη που αναπληρώνει αυτό το τρωτό αίσθημα που είναι ο έρωτας.Είστε χαμένη απ’ τον έρωτα;Χαμένη είμαι μόνο από την υπακοή μου στο γονέα μου το φόβο.Ο έρωτας έχει λογική;Ο έρωτας είναι κάτι εντελώς παράλογο.Είναι και πλάνη;Είναι πλάνη. Επίσης είναι κάτι πλαστό πολλές φορές. Μπορεί να μην υπάρχει ο έρωτας, αλλά να νομίζουμε ότι είμαστε ερωτευμένοι διότι αυτό δίνει μία εξύψωση σε όλα τα πράγματα –όλα πετάνε όταν συμβαίνει αυτό, δεν είσαι επίγειος, είσαι ουράνιος.Δεν υπάρχει ευτυχία στον έρωτα;Ασφαλώς υπάρχει.Πότε;Όταν είσαι ερωτευμένος εσύ και όχι η ανταπόκριση, νομίζω ότι είναι κατάσταση ευτυχίας. Γιατί η ευτυχία του έρωτα είναι αυτό που νιώθεις εσύ, όχι αυτό που νιώθει ο άλλος. Μας έχει κάνει ποτέ ευτυχισμένους το αν κάποιος είναι ερωτευμένος μαζί μας που μας είναι τελείως αδιάφορος; Τα πράγματα, ξέρετε, είναι πολύ ζυγισμένα, με μία σοφία, ώστε να μπορεί ο άνθρωπος να αντεπεξέρχεται στις συγκρούσεις και στις διαψεύσεις.Είναι πολλές αυτές οι διαψεύσεις;Κάθε λεπτό. Πριν από ένα λεπτό ήμουν αλλιώς και αυτό διαψεύδεται τώρα από κάτι άλλο.Με τι κλαίτε, κυρία Δημουλά;Αν εννοείτε με ποια αφορμή κλαίω, δεν απαντώ γιατί τα δάκρυα είναι σιωπηλά και εσωστρεφής η αιτία τους.Τότε την ευαισθησία σας πώς την ορίζετε; Πού την εντοπίζετε;Την εντοπίζω εκεί όπου καλείται να πονέσει.Αν σας ρωτούσε κάποιος «τι ζωή ζήσατε, κυρία Δημουλά;», τι θα απαντούσατε;Τι ζωή έζησα; Μα εκείνην που πέρασε. Αυτό είναι το πιο γοερό γνώρισμά της.Ήταν «μακρύ, κουραστικό ταξίδι αυτό το πεπρωμένο της ζωής» που βιώσατε ως τώρα;Θα απαντήσω σ’ αυτή την ερώτησή σας, όταν ανακαλύψω αν πάω ή έρχομαι…Τι ζωή ευελπιστείτε να ζήσετε από ‘δω κι έπειτα;Δεν ευελπιστώ. Εύχομαι μόνο κάποια πράγματα να μην θίξουν τα παιδιά μου –θέματα υγείας, γιατί υπάρχουν διάφορα τέτοια που απειλούν. Από εκεί και πέρα, θα επιθυμούσα να μην καταλάβω ότι πεθαίνω –αυτό δεν θα το ήθελα. Να γίνει απλά, μέσα σε έναν ύπνο, κι έτσι να μην το μάθω ποτέ. Τι φοβερότερο υπάρχει από το να μην μάθεις ποτέ ότι πέθανες!Αθόρυβα…Όχι απλώς αθόρυβα. Να μην ξέρεις ότι είσαι νεκρός. Ενώ το ξέρεις όταν είσαι ζωντανός, ότι ζεις. Αυτό δεν είναι η απόλυτη ανταρσία των πραγμάτων; Έχετε ακόμη αναπάντητα «γιατί;»;… Πολλά. Στα οποία αρμόδια είναι ν’ απαντήσει μόνον η μοίρα. Η οποία ή κωφεύει ή κι αυτή αναρωτιέται ποιος την έχρισε αναπόφευκτη.Η «άνω τελεία» της τελευταίας σας ποιητικής συλλογής υποδηλώνει μία συνέχεια. Και κάτι ημιτελές. Με τι δεν έχετε ακόμη τελειώσει, κυρία Δημουλά; Τι εκκρεμεί ακόμη στη ζωή σας;Εκκρεμεί το άγνωστο υπόλοιπο της ακόμα τώρα ζωής μου…

H ελληνίδα ποιήτρια και ακαδημαϊκός, Κική Δημουλά, με αφορμή την έκδοση της ποιητικής της συλλογής Άνω τελεία, έδωσε μια εκ βαθέων συνέντευξη στον Γιώργο Αρχιμανδρίτη για το περιοδικό Κ της εφημερίδας Καθημερινή, μιλώντας για τον χρόνο, τον θάνατο, τον έρωτα και την κυρίαρχη αβεβαιότητα.Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε την Κυριακή 6 Νοεμβρίου και μπορείτε να τη διαβάσετε παρακάτω: Άνω τελεία. Σημείο στίξης μεταφυσικό, που εμπεριέχει το τέλος στη λιγότερο τετελεσμένη του μορφή. Σημείο στίξης συνώνυμο μιας στάσης προσωρινής. Με αφορμή την ομώνυμη ποιητική της συλλογή, που συμπυκνώνει όλους τους νόμους του ποιητικού της κόσμου και σκιαγραφεί με τρόπο συνολικό την ανθρώπινη κατάσταση, η ποιήτρια και ακαδημαϊκός Κική Δημουλά μοιράζεται μαζί μας τις σκέψεις, τις αγωνίες και τα ερωτήματα ενός ανθρώπου μπροστά στην τέχνη της ποίησης και τη μοίρα του ανθρώπου.Κική Δημουλά, σ' ένα ποίημά σας λέτε: «Μακρύ κουραστικό ταξίδι/ το πεπρωμένο/ μα το χειρότερο/ πας ή έρχεσαι δεν ξέρεις». Έρχεσαι από πού και πας πού;Διαδίδεται ότι μετά απ' αυτή τη ζωή υπάρχει μια άλλη. Εγώ ούτε το πιστεύω αυτό, αλλά ούτε και με παρηγορεί. Γι' αυτό λέω «δεν ξέρεις». Ξεκινάς να πας στην άλλη ζωή ή έρχεσαι από την άλλη κι αυτή είναι η καινούργια; Το πεπρωμένο είναι άγνωστο, αλλά και βέβαιο ταυτόχρονα. Κι αυτό το πιστεύω χωρίς να έχω καμία απόδειξη και κανένα επιχείρημα. Με εντυπωσιάζει όμως ότι όλα εφαρμόζονται σαν να είναι προμελετημένα. Και εφαρμόζονται με τόση ακρίβεια, που δεν μπορώ να το πω τυχαίο. Δεν μπορώ να πω «έτυχε». Το «έτυχε», βέβαια, το θεωρώ υπεύθυνο για πολλές δημιουργίες, του δίνω πολύ μεγαλύτερη σημασία απ' ό,τι στο προγραμματισμένο. Αλλά στην περίπτωσή μας, όπου υπάρχει ζωή υπάρχει και θάνατος. Αυτό δεν θα το αλλάξει ποτέ κανείς.Θεωρείτε ότι υπάρχει κάποιος εντολέας;Ναι. Και είναι ο ρυθμός. Ο ρυθμός της ζωής. Δεν βλέπω άλλο. Και δεν μπορώ να ενοχοποιήσω, βέβαια, κανέναν Θεό. Αν υπήρχε και αν υπάρχει, πιστεύω ότι δεν είναι τόσο σκληρός όσο το πεπρωμένο. Διότι το πεπρωμένο είναι σκληρό. Από τη στιγμή που προβλέπεται θάνατος την ώρα που έχεις μάθει να ζεις, την ώρα που έχεις συνηθίσει αυτό το πράγμα το φοβερό, αν θέλεις και το ανούσιο -γιατί στα γεράματα η ζωή δεν έχει και πολύ νόημα- εντούτοις το προτιμάς απ' το να πεθάνεις, απ' το να πας προς αυτό το άγνωστο. Αλλά δεν είναι τόσο ότι δεν θέλεις το άγνωστο. Είναι ότι δεν θέλεις να χάσεις το γνωστό. Διότι αυτό γνωρίσαμε εμείς. Εμείς εδώ ήρθαμε μέσω της ζωής, δεν ήρθαμε μέσω του θανάτου. Και αυτή είναι η μεγάλη μπαμπεσιά από μέρους της φύσης: ότι μας έστειλε εδώ απροετοίμαστους να αντιμετωπίσουμε αυτό που θα γίνει.Τον φοβάστε τον θάνατο;Τον τρέμω. Πραγματικά τον τρέμω. Γιατί ξέρω ότι τότε δεν θα συμβαίνει τίποτα απ' αυτά που συμβαίνουν τώρα. Αυτός είναι ο παντοδύναμος τελικά και όχι άλλος τις. Σκέψου ότι από τη στιγμή που γεννιέσαι, είσαι ετοιμοθάνατος. Διότι περί αυτού πρόκειται. Αυτό εγώ δεν το συνήθισα και δεν το συγχώρησα. Και είμαι ακόμα πεινασμένη για ζωή. Ίσως και η κίνηση να γράφω ακόμα ποιήματα στα ογδόντα πέντε μου να είναι η έκφραση αυτής της απροθυμίας μου να πεθάνω, της αδυναμίας μου να φανταστώ τι μπορεί να υπάρξει όταν ένα σώμα νεκρωθεί. Διότι, κακά τα ψέματα, ποια ψυχή χωρίς σώμα; Χωρίς σώμα ποια ψυχή; Το σώμα είναι το επιχείρημα της ψυχής για να υπάρχει.Το επιχείρημα και ο τόπος της.Ναι. Μέσα σ' αυτό το σώμα καλλιεργείται και καλλιεργεί. Βέβαια, δεν αποκλείεται να έχει ποιήσει τα πάντα εν σοφία, δεν είμαι σε θέση να το αποκλείσω. Απλώς δεν είμαι ενθουσιώδης θιασώτης όλου αυτού του πράγματος και όλης αυτής της αβεβαιότητας που δεν ξέρεις ποιος είναι ο κατασκευαστής μας. Αυτό θα ήθελα να το ξέρω. Εκτός αν δεν έπρεπε ή δεν πρέπει να ξέρω. Τελικά, η ίδια η ζωή είναι επιφυλακτική απέναντι μας. Ούτε μας προδίδει τίποτα, ούτε μας προλέγει τίποτα, ούτε μας αποκαλύπτει τίποτα. Ό,τι έρχεται είναι σαν να το ζούμε πρώτη φορά, ενώ ενδεχομένως το έχουμε ξαναζήσει.Ούτε μας υπόσχεται;Όχι. Ο πόθος μας μας υπόσχεται. Ο πόθος μας παριστάνει τη φωνή της ζωής. Η ίδια είναι αμέτοχη και ηθική. Και καθόλου ψεύτρα. Δεν υπόσχεται η ζωή. Εμείς φανταζόμαστε. Η ζωή απλώς υπάρχει και σε αφήνει να τη δεις όπως θέλεις. Γι' αυτό και άλλοι άνθρωποι είναι πάρα πολύ ευτυχισμένοι όπως είναι διαμορφωμένος ο κόσμος κι άλλοι είναι απογοητευμένοι και δυστυχείς. Το θέμα είναι να αναλύσει κανείς και να αξιολογήσει αυτό που δεν μπορεί να μη συμβαίνει αλλιώς. Γι' αυτό γράφουμε ποιήματα με την ψευδαίσθηση ότι θα αλλάξουμε αυτό που συμβαίνει ή θα το πούμε κάπως αλλιώς.Πόσο βέβαιη έχετε αισθανθεί απέναντι στην ποίηση;Εγώ δεν αισθάνθηκα ποτέ βέβαιη για τίποτα. Ποτέ. Μόνο για το ότι θα πεθάνω. Και την ποίηση τη θεωρώ εξαιρετικά ύπουλη κατάσταση και θανατηφόρα. Δεν σου λέει ότι την πάτησες. Δεν σου λέει ότι αυτό το έχεις ξαναπεί. Δεν σου λέει ότι επαναλαμβάνεσαι. Τίποτα. Σε παρασύρει, σε βάζει σε μια παγίδα και εσύ νομίζεις ότι αυτή τη φορά το είπες κάπως αλλιώς απ' την προηγούμενη, ενώ το έχεις πει έτσι.Είναι πλανεύτρα δηλαδή λίγο κι αυτή, όπως η ζωή;Ναι. Τη βοηθάμε, βέβαια, εμείς σ' αυτό. Της δίνουμε ένα πρόσωπο που η καημένη μπορεί να μην έχει. Με το που υπήρξε η ποίηση, υπήρξε και η προσποίηση. Η ποίηση είναι μια ηθοποιία. Κάτι παίζεις την ώρα που γράφεις, κάποιους ρόλους φτιάχνεις. Δεν μπορώ να σκεφτώ αλλιώς αυτή την επιμονή ή ακόμα και τη φιλοδοξία - γιατί σου υπόσχεται ότι κάποιοι άνθρωποι θα σε συζητούν, θα τους απασχολείς, θα τους επηρεάζεις. Αλλά δεν είναι αυτό. Είναι μια δύναμη που δεν μπορώ να την αναχαιτίσω. Και το γεγονός ότι γράφω ακόμα είναι ίσως μια κίνηση απογνώσεως για να απομακρύνω τα γεράματα. Γιατί η ποίηση είναι ένας τρόπος να μην καταλαβαίνεις τον χρόνο. Να τον ξοδεύεις, προσπαθώντας να γράψεις και νομίζοντας ότι αυτό είναι αποταμίευση τελικά και όχι έξοδο.Μέσα από την προσποίηση αυτή δεν αποκαλύπτεται, όμως, τελικά μια αλήθεια;Δεν ξέρουμε αν είναι αλήθεια. Είναι ένα άλλο προσωπείο. Εγώ πιστεύω ότι όλα όσα κυκλοφορούν, ό,τι εμφανίζουμε, ό,τι χρησιμοποιούμε, είναι ένα προσωπείο. Τι πραγματικά και ποιοι είμαστε ή δεν το ξέρουμε ή δεν θέλουμε να το ξέρουμε. Διότι και η ποίηση είναι αποτέλεσμα μιας αίσθησης ανεπάρκειας. Γιατί να φτιάξεις αλλιώς τον κόσμο δηλαδή; Διότι αυτό είναι η ποίηση: επιχειρείς να δημιουργήσεις έναν νέο κόσμο. Ποιος, όμως, θα τον πιστέψει τον κόσμο αυτό και ποιος θα τον κατοικήσει;Δεν αρκεί να τον κατοικήσει ο δημιουργός του; Η ποίηση δεν είναι ένας τρόπος μεγέθυνσης της ζωής;Είναι μάλλον μια ψευδαίσθηση ότι μ' αυτόν τον τρόπο καταπολεμάς τον θάνατο του να φύγεις και να ξεχαστείς ολότελα. Εδώ είναι η πλάνη, πώς δεν θα ξεχαστείς. Και τι έγινε αν θυμάται κανείς στιγμιαία τον σπουδαίο Τάσο Λειβαδίτη, τον Σεφέρη, τον Ελύτη ή τον Καβάφη μου, εμένα, τον δικό μου; Τι αλλάζει; Εγώ ξέρω ότι έχουμε ο καθένας έναν χαρακτήρα διαφορετικό, τον οποίο πάση θυσία υπηρετούμε. Έτσι, ένας άνθρωπος που είναι απαισιόδοξος, δεν είναι από βίτσιο. Είναι οι ορμόνες του που το φτιάχνουν αυτό. Ούτε είναι γιατί θα άξιζε να έχει μια άλλη ζωή - ούτε ξέρει ποια ζωή θέλει. Απλώς είναι γεννημένος να ανησυχεί. Κι αυτή την ανησυχία κάπου πρέπει να την εμπιστευτεί. Και την εμπιστεύεται, νομίζω, στα ποιήματα.Μιλήστε μου για την πρώτη λέξη ενός ποιήματος. Πόσο σημαντική είναι αυτή η πρώτη λέξη;Η λέξη αυτή είναι «Εσύ». «Εσύ», ο συνομιλητής μου ή αυτός που ονειρεύομαι και θέλω να συγκινήσω ή να πονέσω. Διότι πάντα ο στόχος είναι ο Άλλος. Το εγώ σου δεν μπορεί να είναι απλαισίωτο, όσο κι αν εσένα εξυπηρετεί. Είναι δυνατόν να θέλεις να είσαι μόνος; Άλλωστε, ο ίδιος ο ποιητής δεν νομίζω να είναι σε θέση να αναλύσει τα ποιήματα του, γιατί γίνεται μοιραία επιεικής προς αυτά. Αν και εγώ ευχαρίστως τα αποκεφαλίζω. Ο αναγνώστης, όμως, δεν θα ήθελα να μου τα αποκεφαλίσει. Τέλος πάντων. Μία είναι η θεότης εδώ: η αβεβαιότητα. Όχι μόνο στα ποιήματα. Παντού. Αυτή είναι και η κινητήρια δύναμη. Αυτή είναι η θεά. Μπορεί να είναι βασανιστική θεά, αλλά, από την άλλη, δίνει τόση γοητεία σ' αυτό που δεν σου προσφέρει μετά σιγουριάς, που τελικά την αγαπάς. Είναι σοφή. Σε προφυλάσσει από την πλήξη. Γιατί είναι μια πλήξη να ξέρεις τι θα συμβεί. Δεν πρέπει να ξέρεις.Διότι δεν μπορείς να εξηγήσεις;Ακριβώς. Γι' αυτό λέω «με σιγαστήρα σε καθαρίζει το ανεξήγητο/ κι άντε να το συλλάβεις». Αυτό δεν κάνουμε; Δεν αγωνιζόμαστε να συλλάβουμε κάτι το οποίο είναι ανεξήγητο; Και το ανεξήγητο σε πονάει, σε σκοτώνει. Όλα τα ανεξήγητα που συμβαίνουν στη ζωή μας, όσο κι αν έχουνε το βάρος και τη σημασία ενός καινούργιου ενδύματος, παραλλαγές είναι. Μόνο ο θάνατος διαφοροποιεί. Αν σκεφτείς, και ο έρωτας είναι ένας θάνατος -δικός του- ο οποίος θα συμβεί οπωσδήποτε. Ρωτώ λοιπόν τον Ύψιστο, ρωτώ κι εσένα: «Γιατί πεθαίνουμε;». Πώς έγινε δηλαδή αυτό; Να μου το πει κάποιος. Η οδύνη του θανάτου δεν έπρεπε να είναι μέσα στο πεπρωμένο του ανθρώπου. Και είναι. Είναι μια οδύνη που δεν την έχει ξαναζήσει. Ούτε στους έρωτες που πεθαίνουνε. Αυτά είναι μεγάλα λόγια. Οδυνηρός θάνατος είναι μόνο το τέλος της ζωής. Τον έρωτα τον ξαναδημιουργείς - γιατί και ο έρωτας πλαστός είναι, μόνοι μας τον φτιάχνουμε. Τη ζωή όμως δεν την ξαναφτιάχνεις.Τα «όνειρα και ο έρωτας», όμως, όπως λέτε σε κάποιο ποίημα σας, είναι μέρος αυτής της ζωής.Είναι πολύ φθαρτά, πολύ μικρής αντοχής. Να ήταν όλη η ζωή ένας έρωτας, αυτό ήθελα εγώ. Όλη η ζωή. Κάποτε θα τελείωνε βεβαίως, αλλά αυτό το πολύ στιγμιαίο των παράφορων καταστάσεων μας πονάει. Μας δημιουργεί έναν φόβο η ενδεχόμενη απώλειά του. Και όλο αυτό το πράγμα νομίζω ότι, εν τέλει, όπως είναι φτιαγμένο, έχει μια σοφία. Γιατί, αν δεν ήταν έτσι, ίσως να επικρατούσε τελικά μια κούραση, η οποία τώρα δεν προφταίνει να δράσει. Έρχεται το νέο πλάσμα, το ξεκούραστο, το διψασμένο να ζήσει αυτό όλο το ψέμα που είναι ο βίος μας. Γιατί περί ενός ψέματος πρόκειται, ενός ψέματος το οποίο διαρκεί άλλοτε πολλά χρόνια, άλλοτε λίγα. Βέβαια, αν μου λέγανε, θα ήθελες τώρα να ξαναγεννηθείς και να μην είσαι μπλεγμένη με αυτό το ψέμα; Τώρα ναι, δεν θα είμαι, γιατί είμαι δεμένη με ό,τι υπήρξε.Αυτό που υπήρξε το αγαπήσατε;Βεβαίως. Και πρώτα πρώτα τις πράξεις μου. Και οι πράξεις μου είναι να έχω γεννήσει παιδιά και να τα έχω μεγαλώσει όπως τα μεγάλωσα. Μία πράξη μου δεν αγαπώ; ότι μεγάλωσα εγώ. Τελικά πιστεύω ότι δικός μας, και όχι ολότελα, είναι μόνο ο εαυτός μας. Ο εαυτός μας και τα σφάλματά μας. Γι' αυτό κάπου λέω: «Σοφή δεν είναι η πείρα/ απλώς έχασε τη δύναμη να σφάλλει». Διότι με το σφάλμα δεν σε νοιάζει τίποτα. Τολμάς. Εγώ, όμως, τώρα πώς να σφάλλω; Τι πειρασμούς έχω πια να αντιμετωπίσω;Τον πειρασμό να πιστέψετε, παρ' όλα αυτά, στη ζωή.Μα αν τρέμω τον θάνατο, είναι γιατί πιστεύω σ' αυτήν. Και «πιστεύω» δεν θα πει «της έχω εμπιστοσύνη». Θα πει «την αγαπάω». Πιστεύουμε κάποιον που αγαπάμε. Εγώ θα ήθελα να ξέρω, θα ήθελα να έχω δει το πρόσωπο του Θεού. Και, θα μου πεις, έχει αξία η πίστη όταν πατάει σε μια βεβαιότητα; Μα δεν μπορώ να καταλάβω πώς θα είναι πιστός κανείς σε μια αβεβαιότητα. Γενικά η ζωή σού το διδάσκει να θέλεις να θέσεις το δάχτυλο «επί τον τύπον», δεν το έβγαλες εσύ από ατέλειές σου. Η ζωή σού λέει: «Θέλω να το πιάσω αυτό που με εξουσιάζει». Διότι υποτίθεται ότι απάνω είναι εξουσία όλος ο ουρανός.Και ο χρόνος; Πώς θα χαρακτηρίζατε σήμερα τη σχέση σας με τον χρόνο;Κακή. Πολύ κακή. Δεν κοιτάζω το ρολόι μου, αλλά θα σου πω το εξής. Αν είχα ένα παλιό ρολόι που πάει συνεχώς δύο δευτερόλεπτα πίσω, αυτή την καραβάνα θα φορούσα. Ακριβώς διότι, αν πολλαπλασιάσεις δύο δευτερόλεπτα κάθε μέρα πίσω, σκέψου πόσο χρόνο κερδίζεις. Ο χρόνος είναι κάτι που δεν κερδίζεται με τίποτα παρά μόνο εάν ξεχάσεις. Διότι μαζί μ' αυτό θα έχεις ξεχάσει ότι χάνεται κι αυτός. Η καλή μέθοδος είναι να ξεχνάς. Αν πάλι ξεχνάς, είσαι ένα κενό δοχείο που δεν ξέρεις σε τι χρησιμεύει. Δηλαδή ποτέ δεν είναι έτσι και μόνο έτσι τα πράγματα. Είναι έτσι και αλλιώς. Και ό,τι σε τραβήξει, το γεμάτο ή το άδειο. Και για την επιλογή σου αυτή δεν φταις εσύ. Η φύση σε κάνει έτσι, τα χιλιάδες κύτταρα που προηγήθηκαν, που σε προγραμμάτισαν, που σε άλλαξαν και σε διαμόρφωσαν. Όλο αυτό το μυστηριώδες πράγμα.Που ονομάζουμε πεπρωμένο.Και όπου, να το ξανατονίσω, αν «πας ή έρχεσαι, δεν ξέρεις». Και αυτό κουράζει πολύ περισσότερο από τη λέξη την ίδια, που είναι από μόνη της πολύ κουραστική.