Στέλα Ζουμπουλάκη | Μεταφράζοντας το «Μέρες αντάρας» της Maylis de Kerangal

Η Στέλα Ζουμπουλάκη φιλοξενείται στη στήλη μας «Το εργαστήρι της μετάφρασης» και μας μιλάει για το βιβλίο της Maylis de Kerangal Μέρες αντάρας, που μετέφρασε και εκδόθηκε πρόσφατα στα ελληνικά. Μια προσωπική αστική οδύσσεια που διερευνά το πώς χτίζουμε συνεχώς τον εαυτό μας πάνω σε ερείπια και πώς μαθαίνουμε να προχωράμε παρέα με τα φαντάσματα του παρελθόντος.

Ένα πτώμα, ένα στοιχείο, μια γυναίκα που καλείται να δώσει εξηγήσεις. Στην αρχή, όλα δείχνουν πως βρισκόμαστε μπροστά σε ένα αστυνομικό μυθιστόρημα: έρευνες, ανακρίσεις, ιατροδικαστές, υποψίες. Κι όμως, η Κερανγκάλ δεν θα κινηθεί προς την εξιχνίαση του εγκλήματος. Θα ανοίξει έναν άλλο δρόμο: τον δρόμο της επιστροφής. Επιστροφή στη Χάβρη, στην παιδική και νεανική ηλικία, σε όσα έχουν χαθεί ή είναι κάπου θαμμένα κι επιμένουν να επανέρχονται. Η ηρωίδα επιστρέφει στην πόλη όπου μεγάλωσε, εξαιτίας μιας παράξενης σύνδεσης με έναν νεκρό άντρα που εντοπίζει η αστυνομία. Από εκεί και πέρα, η αφήγηση μετατρέπεται σε μια διαδρομή ανάμεσα σε χρόνους και τόπους. Το παρόν παρασύρει μαζί του το παρελθόν, η έρευνα γίνεται αφορμή για μνήμη, και η ατομική ιστορία συναντά τη μεγάλη, συλλογική ιστορία μιας πόλης σημαδεμένης από την καταστροφή του πολέμου και τη μετέπειτα ανασυγκρότηση.

Για μένα αυτό υπήρξε ίσως το πιο δυνατό στοιχείο του βιβλίου: η αίσθηση ότι δεν μετέφερα απλώς μια πλοκή από τη μία γλώσσα στην άλλη, αλλά έναν ολόκληρο τόπο. Η Χάβρη δεν είναι σκηνικό, είναι ολοζώντανη μέσα στο κείμενο. Μεταφράζοντας, ένιωθα να μπαίνω όλο και βαθύτερα σε αυτή την ωκεάνια πόλη, με τις παλίρροιες και τους δυνατούς ανέμους της. Η γραφή της Κερανγκάλ είναι πυκνή, απαιτητική, βαθιά αισθητηριακή. Οι φράσεις της δεν προχωρούν ευθύγραμμα· κυματίζουν, επιστρέφουν, ανοίγουν παρενθέσεις, συσσωρεύουν εικόνες και λεπτομέρειες. Παρατηρούν με ακρίβεια τον χώρο, αλλά ταυτόχρονα είναι φορτισμένες και γεμάτες συγκίνηση. Έχουν κάτι από την κίνηση της θάλασσας: αποσύρονται και επανέρχονται, φέρνοντας κάθε φορά στην επιφάνεια μνήμες, πρόσωπα, θραύσματα ιστορίας.

Στη μετάφραση προσπάθησα να ακολουθήσω αυτή την κίνηση χωρίς να την εξομαλύνω υπερβολικά. Να κρατήσω τον παλμό, τις μετατοπίσεις, την αίσθηση ότι η αφήγηση μπορεί να περάσει από τη Χάβρη στο Χάρκοβο, από έναν βομβαρδισμό του παρελθόντος σε έναν του καιρού μας, από ένα καταφύγιο σε ένα λιμάνι, από το Παρίσι σε μια εφηβική ανάμνηση, από τα κοντέινερ σε μια αίθουσα κινηματογράφου. Όλα αυτά θα μπορούσαν να μοιάζουν διάσπαρτα· όμως στη γραφή της ενώνονται, σαν να τα συνέχει ένα υπόγειο ρεύμα. Αυτό ακριβώς έπρεπε να διαφυλαχτεί: η σχεδόν κινηματογραφική ματιά της συγγραφέα, αλλά και ο ταραγμένος, κυματιστός τρόπος με τον οποίο συνδέει εικόνες, τόπους και εποχές. Η μετάφραση έγινε έτσι μια μορφή περιπλάνησης - στη Χάβρη, στη μνήμη, στη γλώσσα της Κερανγκάλ. Έπρεπε να κατοικήσω έναν τόπο που δεν ήταν δικός μου, να τον γνωρίσω, να τον καταλάβω, κι ύστερα να τον ανασυγκροτήσω στη δική μου γλώσσα. Κι ενώ δούλευα το βιβλίο από μια άλλη πόλη, η Χάβρη επέμενε να είναι παρούσα: γκρίζα, υγρή, ανεμοδαρμένη, στραμμένη προς τον ορίζοντα. Κι εγώ νιώθω πια πως την ξέρω, κι ας μην την έχω επισκεφτεί ποτέ.