Η επέτειος

Ο Μπαγιάνι καταγράφει με κλινική ακρίβεια τη βία ενός άντρα που στιγματίζει οριστικά τα παιδιά του και οδηγεί τη γυναίκα του στα πρόθυρα του ψυχικού αφανισμού. Ωστόσο, το κείμενο μας υπενθυμίζει ότι αυτή η βία είναι, σε μεγάλο βαθμό, απότοκο ενός βαθύτερου κοινωνικού μηχανισμού, ιδιαίτερα οικείου και στον Ελληνα αναγνώστη, που καθορίζει τη διάρθρωση της οικογένειας στους λαούς της Μεσογείου.

Σε μορφή απόλυτα γυμνής και ειλικρινούς εξομολόγησης, ο αφηγητής αναλύει διεξοδικά όλα τα συναισθήματα, ανακαλεί όλες τις καταπιεσμένες αναμνήσεις και μας αφήνει να καταλάβουμε πολλά περισσότερα από αυτά που περιγράφονται. Ωμό, αλλά αναπάντεχα συγκινητικό, αυτό το πορτρέτο της «ενδοοικογενειακής κόλασης» δίκαια τιμήθηκε με το βραβείο Strega και μεταφράζεται ήδη σε πάνω από 30 γλώσσες.

Καθώς διάβαζα μια κραυγή μέσα μου γεννιόταν με ένα συνεχές «Όχι, όχι, όχι», δεν είναι δουλειά του παιδιού αυτή. Ο γιος καταλήγει τόσο βαθιά πληγωμένος που αποχωρεί λέγοντάς τους Αντίο για πάντα. Γίνεται όμως να πεις Αντίο στην οικογένειά σου; Όσο κακό κι αν σου έχουν κάνει; Αναζητήστε το. Αξίζει πραγματικά.

Τι είναι άραγε αυτό που πάει λάθος; Τι εγγράφεται στον ψυχισμό ενός παιδιού και πώς μεταβολίζεται όσο αυτό μεγαλώνει; Γιατί μερικά παιδιά γίνονται θύτες; Τι λείπει από την εξίσωση; Η συζήτηση είναι μεγάλη και συνήθως στενόχωρη. Αλλά αναγκαία. Μια συμπυκνωμένη και στοχευμένη ματιά για το τι είναι τραύμα μέσα στην οικογένεια μας δίνει ο Αντρέα Μπαγιάνι με το μυθιστόρημά του «Η επέτειος», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τον Ικαρο στη (εξαιρετική) μετάφραση της Δήμητρας Δότση.

Ένα βιβλίο για την ενηλικίωση, τη μνήμη και την πράξη της απομάκρυνσης. Μια συγκινητική ιστορία για τη ρήξη, και τη δύσκολη υπόσχεση της ελευθερίας.

Το βιβλίο του Μπαγιάνι είναι δύσκολο. Να παρακολουθεί κανείς την οικογένεια που ανάμεσα στις υποτιθέμενες ευτυχισμένες στιγμές, υποφέρει από τα ανεξέλεγκτα ξεσπάσματα του βίαιου πατέρα δεν είναι καθόλου εύκολο.

Η αφήγηση είναι σπαρακτική και αγγίζει τα όρια αρχαίας τραγωδίας, είναι η προσωπογραφία που φιλοτεχνεί ο αφηγητής σαν επρόκειτο για τη δική του οικογένεια ή για μια οικογένεια που γνωρίζει ενδεχομένως – όλα τα ενδεχόμενα είναι ανοιχτά – αλλά ίσως και μια οποιαδήποτε οικογένεια για την οποία απλά έτυχε να διαβάσει.

...ο Μπαγιάνι τα καταφέρνει περίφημα σε μια αρένα που ο ανταγωνισμός είναι ιδιαιτέρως έντονος. Ακόμα ένας πρωτοπρόσωπος αφηγητής που θα μας πει την ιστορία των γονιών του, ακόμα ένα οικογενειακό δράμα […] Μια ακόμα γυαλένια στο νήμα της λογοτεχνίας παιδί γονείς. Μια ακόμα γυαλένια στην καλή ιταλική λογοτεχνία που τα τελευταία χρόνια όλο εκπλήξεις είναι.

Ο Bajani αφηγείται μια σπαρακτική ιστορία οικογενειακής βίας και κακοποίησης με θύτη τον πατέρα-φαμίλια, όμως στο επίκεντρο του μυθιστορήματος βάζει τη μητέρα, μια μορφή φαινομενικά άβουλη, χωρίς φωνή και σθένος.

Το βιβλίο του Αντρέα Μπαγιάνι είναι καθηλωτικό. […]Ο συγγραφέας εντοπίζει τις ρωγμές της ψυχής που λίγο-λίγο μας «τρώνε» από μέσα, μας ακινητοποιούν και αφήνουν την τυραννία της πατριαρχίας να μας «καταπιεί». Το βίαιο ξέσπασμα, όσο τρομακτικό και εντυπωσιακό κι αν είναι, κρατά λίγα λεπτά και μετά χάνεται. Αυτό, όμως, που αφήνει πίσω μένει και νεκρώνεται τα πάντα για πάντα!

"Αυτοβιογραφία, απομνημονεύματα, autofiction, fiction — όλα αυτά μαζί, ίσως. Ο αφηγητής-γιος και ο χαρακτήρας-γιος δεν ταυτίζονται απολύτως, αλλά δημιουργούν μια νέα εκδοχή του εαυτού: μια εκδοχή που πονά, κι αυτή, με τον δικό της τρόπο. Αυτή η μεταμοντέρνα ασάφεια ανάμεσα στο βιωμένο και το κατασκευασμένο είναι ίσως και η ισχυρότερη διάσταση του βιβλίου."

"Το σπαρακτικό αυτό βιβλίο, παρά την δοκιμιακή γραφή που υιοθετεί σε σημεία, αποδεικνύει τη δύναμη της λογοτεχνίας η οποία, αν και πολλές φορές λειτουργεί επουλωτικά, σε περιπτώσεις όπως αυτή του Ιταλού συγγραφέα κινείται αντίστροφα. Ο Bajani χώνει το μαχαίρι βαθιά στην πληγή, φτάνοντας στον πυρήνα της ματωμένης αλήθειας του. Επιτυγχάνει έτσι την πλήρη απενεχοποίηση και οδηγεί τους αναγνώστες του στη λύτρωση που πιθανόν κι ο ίδιος να επιζητά μέσω της συγγραφής."

"μια αφοπλιστική ιστορία για όσους αναζητούν την ελευθερία τους μακριά από σκιές που αρνούνται να σβήσουν κι ένα έργο που ξεγυμνώνει την ανθρώπινη ψυχή λεπτεπίλεπτα κι αφοπλιστικά."

"Ο Αντρέα Μπαγιάνι, στο βιωματικό και βραβευμένο μυθιστόρημά του, ακτινογραφεί την ολοκληρωτική διάσταση της πατριαρχικής εξουσίας. […]επιστρατεύοντας τον «σκεπτόμενο μηχανισμό του μυθιστορήματος», ακτινογραφεί τους ίδιους τους γονείς; Του, έναν τυραννικό πατέρα που τρομοκρατεί για να τον αγαπήσουν και μια αόρατη μάνα που αποσύρεται από τη ζωή της για να την αντέξει."

– Γρηγόρης Μπέκος, Το Βήμα

"Ένα από τα δυνατά σημεία του μυθιστορήματος είναι ότι αποφεύγει το μελόδραμα. Ούτε καταφεύγει στο προφανές: τα χτυπήματα, τους καβγάδες. Δεν υπάρχουν φωνές σε αυτήν την ιστορία. Υπάρχει όμως μια υποβλητική ανησυχία, νιώθεις πως κάτι δεν πάει καλά... Η ανάγνωση του μόλις εκατόν πενήντα τριών σελίδων βιβλίου σε αφήνει με μια αίσθηση χαρμολύπης, και γιατί ο ήρωας απελευθερώθηκε -με πολύ κόστος όμως- αλλά και γιατί τελειώνει μια σπουδαία αναγνωστική εμπειρία."

"Ο Bajani μιλάει για το διαγενεακό τραύμα χωρίς εξάρσεις. Δεν προσπαθεί να εκβιάσει το συναίσθημα, όμως δεν είναι ψυχρός καταγραφέας μιας επίπονης κατάστασης. Συμμετέχει/απέχει, δικαιολογεί/κατακρίνει, φεύγει/επιστρέφει – μέχρι να προχωρήσει στην τελική ρήξη, σιωπηλά σχεδόν, και να απεκδυθεί την ιδιότητα του υιού σαν ένα ρούχο που ξεβάφει από τις απανωτές πλύσεις."

"Ένα στοχαστικό βιβλίο, σκληρό, εσωτερικό… που θίγει τη δυναμική της οικογένειας… Από τα βιβλία που κινδυνεύουν λιγότερο από την τεχνητή νοημοσύνη, καθώς εμπεριέχουν κάποιο προσωπικό τραύμα· βαθύ υλικό ικανό να το σκαλίσει κάποιος."

"ένα από τα πιο πυκνά και εσωτερικά έργα της σύγχρονης ευρωπαϊκής πεζογραφίας. Πρόκειται για μια αφήγηση που δεν ενδιαφέρεται τόσο για τη δράση όσο για τη βιωματική ανασκαφή της μνήμης και τη δραματική διαδικασία της αυτονομίας από την οικογενειακή εξουσία."

"ο Μπαγιάνι δημιουργεί ένα έργο που λειτουργεί υπονομευτικά για τις αρχές της πατριαρχίας, ακόμα και αν αυτό δεν ήταν ο στόχος του. Απλώς και μόνο αναδεικνύοντας την οδύνη, την ντροπή, τη συναισθηματική αναπηρία που βιώνουν όλοι όσοι με οποιονδήποτε τρόπο εμπλέκονται σε μια κακοποιητική σχέση, ο Μπαγιάνι επιτυγχάνει να παραδώσει στους αναγνώστες ένα έργο που με τη δύναμη και το βάθος του προκαλεί στοχασμό μα και συγκίνηση – ένα λογοτεχνικό διαμάντι."

"Επώδυνη αναδρομή και λυτρωτική αναμέτρηση με το παρελθόν. Ακτινογραφία μιας οικογένειας που καιγόταν στα σκοτάδια της, στη σιωπή, στην υψηλή θερμοκρασία της χωρίς διάγνωση ψυχικής ασθένειας."

– Γιάννης Δρούγος, Το Ποντίκι

"Μυθιστόρημα που στοχάζεται πάνω στο οικογενειακό τραύμα, τη μνήμη και την απομάκρυνση, χωρίς να αναζητά το συναίσθημα, αλλά την ελευθερία του ήρωα από τα δεσμά της ύπαρξης."

– Φωτεινή Σίμου, ELLE