Δήμητρα Δότση | Μεταφράζοντας την «Επέτειο» του Andrea Bajani

Το εργαστήρι της μετάφρασης Φεβρουάριος 25, 2026

Η Δήμητρα Δότση φιλοξενείται στη στήλη μας «Το εργαστήρι της μετάφρασης» και μας μιλάει για το νέο μυθιστόρημα του Andrea Bajani, Η επέτειος, που τιμήθηκε με τα βραβεία Strega & Strega Giovani 2025. Ένα βιβλίο για την ενηλικίωση και την τυραννία της μνήμης, που ανατέμνει τον ολοκληρωτισμό της οικογένειας όσο κανένα άλλο. Μια ιστορία που πληγώνει, αφοπλίζει και ξεγυμνώνει με την αλήθεια της.

Η επέτειος


Η Επέτειος ζει μέσα μου δυο χρόνια τώρα. Είναι από εκείνα τα βιβλία που τα σκέφτεσαι αδιάλειπτα και επιστρέφεις σε αυτά ξανά και ξανά, παρότι δεν καθρεφτίζουν ούτε στο ελάχιστο τη ζωή ή τα βιώματά σου. Και το επιτυγχάνουν με έναν τρόπο νηφάλιο, δωρικό, χωρίς ίχνος συναισθηματισμού, αλλά με μια κρυφή ποίηση να πάλλεται πίσω από τις λέξεις. Τι άλλο είναι αυτό αν όχι η επιτομή της σπουδαίας λογοτεχνίας;

Σπουδαία είναι η λογοτεχνία που εκμαιεύει σκέψεις τις οποίες αγνοούσες ότι κουβαλάς· που, ακόμη και όταν ψηλαφεί ένα χιλιοειπωμένο θέμα, όπως αυτό της πατριαρχίας, σε αναγκάζει να σκάψεις στο πιο σκληρό σου υπέδαφος. Στην Επέτειο, ο Μπαγιάνι με τη χειρουργική, σκοπίμως αποστασιοποιημένη γραφή του, τινάζει στον αέρα τον θεσμό της οικογένειας, χωρίς να επικεντρώνεται στη μορφή ενός τοξικού padre padrone και να τη στηλιτεύει. Εστιάζει στη φιγούρα μιας μάνας, που ζει στη σκιά του άντρα της, σε μια επιβεβλημένη αορατότητα, ανήμπορη να στρέψει το βλέμμα στα παιδιά της, να τα αγκαλιάσει, βυθισμένη σε ένα επιλεγμένο τίποτα –μόνο που αυτό το τίποτα είναι το δικό της κάτι. Το αφηγηματικό Εγώ δίνει υπόσταση στη σιωπή της, σκάβοντας ταυτόχρονα στα έγκατα του είναι του μέχρι το οδυνηρό τέλος της απόσυρσης από την πάλαι ποτέ οικογενειακή εστία, και της λύτρωσης.

Το μυθιστόρημα αυτό μετατόπισε βίαια την οπτική μου για την αξία της λογοτεχνίας, αλλά και για τις προκλήσεις της μετάφρασης, σηματοδοτώντας επώδυνες «πρώτες φορές» στα είκοσι έξι χρόνια που καταπιάνομαι με τον μεταφραστικό λόγο. Ανακάλυψα το translator’s block, μια πνευματική παράλυση που δεν πίστευα ότι επιτρέπεται να ζει ένας επαγγελματίας του λόγου. Συνήθως, όταν εμείς οι μεταφραστές παραδίδουμε ένα χειρόγραφο, αμέσως βουτάμε στο επόμενο. Με τον Μπαγιάνι, αυτό ήταν αδύνατο. Ο πήχης υψώθηκε τόσο απότομα, που ένιωθα να αιωρούμαι σε ένα κενό, ανίκανη να σχετιστώ με οτιδήποτε υπολειπόταν αυτής της έντασης.

Για πρώτη φορά στον μεταφραστικό μου βίο, βρέθηκα να διορθώνω ένα τόσο σύντομο βιβλίο δεκάδες φορές επί οκτώ μήνες. Ενώ θεωρητικά ήμουν βυθισμένη σε άλλα κείμενα, το μυαλό μου παρέμενε αγκιστρωμένο στην Επέτειο. Παρατούσα τα πάντα για μια σκόρπια λέξη που μου ερχόταν ξαφνικά σαν αναλαμπή στο μυαλό, για να αναζητήσω την αντίστοιχη παράγραφο, να ξαναδιαβάσω, να διορθώσω ξανά. Ίσως να έφταιγε το γεγονός ότι ο ίδιος ο συγγραφέας αναμόρφωσε το κείμενό του είκοσι δύο φορές μέχρι την τελική του μορφή, κι εγώ, από απόλυτο σεβασμό, ένιωσα την ανάγκη να ακολουθήσω τα ίχνη του σε αυτή την εξαντλητική αναζήτηση της τελειότητας.  

Η Επέτειος είναι ένας λογοτεχνικός στρόβιλος, ένας κυκλώνας που παρασύρει τον αναγνώστη στη δίνη του με μια μοιραία δύναμη, τόσο μεγάλη που καταφέρνει να τον εκτοξεύσει στο μάτι αυτού του κυκλώνα, εκεί όπου επικρατεί η λυτρωτική γαλήνη. Κάπου εκεί κρύβεται και η ανομολόγητη αγάπη ενός γιου για τη μητέρα του.

Η επέτειος

 

Έτικέττες: